گرگان امروز

به نام خداوند لوح و قلم / حقیقت نگار وجود و عدم

رشد جهشی جمعیت گرگان

رشد جهشی جمعیت در مرکز گلستان/

قطب جمعیتی شمال ایران، چشم انتظار توجه ویژه

شهرستان گرگان با نرخ رشد جمعیت بالاتر از میانگین کشوری و با بیشترین جمعیت شهری و بالاترین تراکم جمعیتی در استان، از نظر شاخص های آماری در وضعیت ویژه ای قرار گرفته است. اکنون «شهر گرگان» پس از شهر رشت، پرجمعیت ترین شهر شمال کشور است و «شهرستان گرگان» نیز یکی از متراکم ترین مراکز جمعیتی شمال و شمال شرق کشور است؛ با توجه به آمار موجود، گرگان در میان 3 استان سمنان، گلستان و خراسان شمالی پرجمعیت ترین شهرستان است؛ اما عملکرد و نگاه مدیریت های محلی و منطقه ای با جایگاه جمعیتی و حوزه نفوذ واقعی این شهرستان، متناسب و هماهنگ نیست.

«جمعیت» عنصری واحد یا مولفه ای تک بعدی نیست؛ بلکه عاملی پویا با شاخص ها و ساختارهای معین و موثر بر ارکان توسعه است. برهمین اساس، میزان، نرخ رشد، تراکم، پراکنش و دیگر شاخص های مرتبط با این عامل محرک و پویا مهم ترین معیارهای تعیین کننده در عرصه های تصمیم سازی و تصمیم گیری های کلان اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و منطقه ای است.

برای مطالعه متن کامل به ادامه مطلب مراجعه شود.

ادامه مطلب
نویسنده : احسان ارشاد : ٢:٠۳ ‎ب.ظ ; شنبه ٢٧ اردیبهشت ۱۳٩۳
Comments نظرات () لینک دائم

بازخوانی نقش و جایگاه گرگان در سطوح منطقه ای و فرامنطقه ای

گرگان از دیرباز یکی از قطب­ های اصلی جمعیت در شمال کشور بوده و همواره منحنی رشد جمعیت این شهرستان با فاصله محسوسی نسبت به سکونتگاه های پیرامونی ­اش سیر صعودی داشته است. این شرایط از عوامل گوناگونی نشات می­ گیرد: حوزه نفوذ، موقعیت ارتباطی، چگونگی استقرار سکونتگاه ­های پسکرانه و ارتباط عملکردی آنان با گرگان و همچنین میدان تأثیر و برد بالای شعاع عملکرد شهرستان گرگان از نظر کشش اقتصادی عام و خاص. هر یک از این موارد در جای خود قابلیت تجزیه و تحلیل دارند؛ عواملی که گرگان را در شرق مازندران دیروز و گلستان امروز در جایگاهی منحصر به فرد قرار دادند. مناسبات و جریان­های بین سکونتگاهی اعم از جریان­های اقتصادی، خدماتی، اطلاعاتی، ارتباطی و اجتماعی پیش و پس از مرکزیت گرگان به خوبی نمایانگر این واقعیت هستند. البته لازمه اثبات این مهم، به کارگیری مدل­ های علمی بر مبنای داده ­های مستند است اما به دلیل آنکه مخاطب این یادداشت، عموم شهروندان هستند، برای اثبات و ادارک صحیح مقوله مذکور، تنها به توضیح و توصیف مصادیق مورد نظر اکتفا می­ کنیم.


نقش گرگان در مدیریت منطقه ­ای و هدایت جریان توسعه اقتصادی و اجتماعی

جدای از سابقه تاریخی شهر گرگان در ایفای نقش سیاسی و اداری در سده­ های پیشین، در دهه ­های پیش از مرکزیت گرگان و در دورانی که شهر گرگان خود جزئی از  مازندران به حساب می ­آمد، ده­ ها اداره کل و مرکز اداری منطقه ­ای و استانی در گرگان مستقر شده بود. وجود برخی مراکز مهم نظامی کشور از جمله لشکر 30 گرگان به عنوان فرماندهی ارشد نظامی در شمال کشور از دهه ­های قبل به واسطه جایگاه ویژه گرگان از حیث سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیک بود.  

استقلال و تجمع مراکز اداری و خدمات­ رسانی و برتری بلامنازع از حیث اقتصادی و بازرگانی در منطقه در طول دهه ­های گذشته و حتی استقرار چندین مرکز اداری و استانی در سال ­های پیش از مرکزیت نشان از جایگاه ویژه گرگان داشت که با انتخاب به عنوان مرکز استان سهم عمده ­ای از بار مالی مورد نیاز برای تشکیل استان جدید را تأمین و یا کاهش داد. استقرار اولین شبکه رادیویی مازندران در گرگان و دیگر مراکز استانی یا منطقه ­ای مستقر در گرگان در آن زمان نظیر: سازمان کشاورزی، اتاق بازرگانی(از سال 1310)، جهاد، تعاون روستایی، دخانیات، منابع طبیعی، صدا و سیما، صنایع و معادن، نفت، نمایندگی وزارت امور خارجه، راه و ترابری گرگان، مراکز آموزشی عالی برتر منطقه و ده ­ها سازمان دیگر که مقیاس عملکرد آنان در شرق مازندران سابق و غالباً فراتر از گرگان بود؛ همین ویژگی خاص اجتماعی و سیاسی گرگان بود که در دهه 60 موجب­ تعیین نماینده ویژه رهبری مانند استان­ های دیگر برای گرگان شد.

همچنین شهرستان گرگان همواره در سطح منطقه، دارای نقش مرکزیت اداری و بازرگانی بوده است و جریان توسعه اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی استان را هدایت می کرده است.

نمایی از شهر گرگان از فراز هزارپیچ - عکس از: میثم لطفی


موقعیت و انسجام  ارتباطی ویژه در منطقه

از نظر ارتباطی، گرگان به عنوان یک کانون جمعیتی در قلب شهرهای منطقه قرار دارد. نگاهی به توزیع شبکه ارتباطی استان نشان می دهد که:

 الف) موقیعت گرگان دقیقاً منطبق بر شریان بزرگراهی اصلی شمال کشور است؛ محوری که بر اساس برنامه­های مصوب و سیاست­گذاری­های کلان وزارت راه و شهرسازی، در آینده مرکز ثقل دو آزاد راه شمال و شمال شرق و نقطه مبدأ آزاد راه دو طبقه شمال خواهد بود.

ب) قرارگیری گرگان در مسیر راه ارتباطی بین المللی و ارتباط آسان و نزدیک با محدوده­ ای که در آینده قطب اقتصادی و صنعتی استان خواهد بود(محدوده منطقه ویژه اقتصادی و شهرک 1000 هکتاری اترک) و از سوی دیگر دارا بودن ارتباط مستقیم و بلافصل جاده ای با مرکز کشور.

 ج) واقع شدن گرگان در مسیر کریدور شمال شرق به شمال غرب.

د) راه آهن در دست احداث گرگان - اینچه برون و راه آهن  گرگان – مشهد، گرگان را در تقاطع 3 دالان ریلی شمال، شمال شرق و کریدور بین المللی کشورهای CIS قرار خواهد داد.   

علاوه بر تمامی موارد، فرودگاه بین المللی گرگان که بیشترین تعداد پروازها را در میان فرودگاه­ های شمال کشور داراست، حمل و نقل هوایی را تسهیل کرده است و از دیگر سوی، فاصله اندک گرگان تا بندرگاه­ های استان، موجب پیوستگی عملکردی گرگان با شهرهای بندری استان شده است.

همچنین با در نظر گرفتن چگونگی توزیع و پراکنش جمعیت در سطح منطقه و با توجه به موقعیت گرگان، حدود 80 درصد جمعیت منطقه در شعاع 100 کیلومتری گرگان، سکونت دارند؛ با این حساب، گرگان با واقع شدن در مرکز جمعیتی منطقه، شرایط مناسبی را برای سکونتگاه­ های شهری و روستایی استان فراهم کرده است؛ بنابراین، مناسبات و تعاملات دیگر سکونتگاه­ ها با مرکز، بدون تقطیع فضاها و در شکل مناسبی از نظر فواصل مکانی و زمانی به وجود آمده است.


مرکز رشد و قطب جمعیتی منطقه

بررسی داده های سرشماری های دوره­های پیشین و برآوردهای آماری جمعیت سکونتگاه­ های منطقه نیز گویای شرایط و پیشتازی گرگان در شاخص­ های جمعیتی است.

 تجزیه و تحلیل شاخص های مختلف جمعیت، مجالی بیش از این می طلبد اما ذکر همین نکته کافی است که شهرستان گرگان با جمعیتی بیش از 462 هزار نفر از جمله مراکز عمده جمعیتی در سطح منطقه و استان ­های مجاور است. شهرستان گرگان در بین 3 استان گلستان، خراسان شمالی و سمنان دارای بیشترین جمعیت است و در مجموع استان ­های شمالی پس از رشت و ساری در جایگاه سوم قرار دارد و شهر گرگان نیز با جمعیتی بیش از 325 هزار نفر پس از رشت پرجمعیت ترین شهر شمال کشور است.


دومین کلانشهر منطقه­ ای شمال، چشم ­انتظار توجه ویژه

در دهه ­های گذشته، برتری نسبی گرگان، موجب شکل ­گیری زنجیره­ ای از حرکات رشد در منطقه شده است؛ بنابراین برخی نگرش­ های موجود در سطح محلی باید اصلاح شود و سنجش کاستی ­ها و نیازهای گرگان نه به عنوان یکی از شهرستان ­های استان گلستان، بلکه به عنوان یک کلانشهر منطقه ای و در یک مقایسه تطبیقی با دیگر مراکز استان ­ها انجام شود. این در حالی است که شواهد نشان می‎دهد در 15 سالی که گرگان مرکز استان شده است، زیرساخت­ ها و امکانات سخت افزاری گرگان متناسب با افزایش جمعیت، رشد لازم را نداشته است و سرانه ­های مختلف و شاخص ‎های توسعه گرگان سیر نزولی داشته ­اند. اکنون حاشیه ‎نشینی، ترافیک، تخریب منابع طبیعی و میراث فرهنگی، کم ­توجهی به اصول شهرسازی و پایین بودن سرانه­ های عمومی از مشکلات جدی شهر گرگان است؛ پس تنها با بهره گیری از تجربه ­های گذشته و با در پیش گرفتن یک رویه علمی و منطبق بر برنامه های فرادست می ­توان چشم ­انداز مناسبی را برای دومین شهر پرجمعیت شمال کشور در دهه آتی ترسیم کرد.

برج گرگان

المان میدان بسیج(برج گرگان) - بلندترین المان شهری در شمال کشور

 

لینک انتشار اختصاصی در سایت خبری - تحلیلی شمال فردا

نویسنده : احسان ارشاد : ۱٢:٠٠ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٧ فروردین ۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم

"گرگان امروز" یک ساله شد

اگر اغراق نباشد و حمل بر خودستایی نگردد تنها آرزوی برآورده شدن رؤیای آبادشهر گرگان بود که نگارنده را به نگاشتن در این عرصه واداشت که البته شاید این قلم فرسایی ها در قیاس با آنچه که توسط صاحبان علم و اندیشه ی این دیار تاکنون ارائه شده سیاه مشقی بیش نباشد اما گام نهادن در مسیر مدینه ی فاضله ای که آرزوی همه ی ماست و امید به داشتن شهری که دوست داریم چون نگین شهرهای شمال کشور بدرخشد و شوکت و عظمت استراباد تاریخی در سده های نه چندان دور را بار دیگر از نو زنده سازد سبب و علت اصلی تولد "گرگان امروز" بود.

دغدغه ها و نگرانی های متعدد برای توسعه گرگان، نگارنده را برآن داشت که دست به قلم برده تا به سهم خود گامی کوچک برای توسعه و آبادانی این خاک پاک بردارد و داشته ها و یافته های هر چند ناچیز را با زبان و بیانی الکن مسطور نماید. در این مدت همواره اهتمام بر آن بوده که به دور از تعصبات کورکورانه و در حد توان بر پایه ی استدلالات علمی، بایدها و نبایدهای توسعه گرگان در حوزه های گوناگون مطرح شود تا بلکه در جایی به کار آید و گره ای از کلاف سردرگم مشکلات این دیار تاریخی گشوده شود.  

اینکه این قسم نوشتن ها تا چه زمانی تداوم خواهد یافت برای نگارنده نیز مجهول است و مشخص نیست که راقم سطور تا کجا قادر به ادامه ی این مسیر است اما قدر مسلم آنکه نوشتن و قلم زدن برای این شهر و دیار بسیار لذت بخش است و حلاوت آن وصف ناپذیر.

 

 

وبلاگ؛ رسانه ای فراگیر

در جامعه ای که جامعه شناسان آن را جامعه توده وار می نامند اگر وبلاگ را بتوان چون رسانه ای دانست که به وسیله ی آن دریچه ای در دنیای مجازی به روی مخاطبین بسیار گشوده می شود فعالیت وبلاگ نویسی را نیز می توان نوعی از فعالیت رسانه ای دانست که قادر است نقش پررنگی را در فرآیند توسعه ایفا نماید مشروط برآنکه ادراک مناسبی از رسانه و مفاهیم وابسته بدان در اذهان بهره وران این عرصه نضج یابد؛ از نگاه نگارنده فعالیت رسانه ای عملی مقدس است که نباید با اهداف و مقاصد و مطامع شخصی آلوده شود و با اندیشه های التقاطی درهم آمیزد که اگر چنین شود مرگ ابدی آن رسانه رقم خواهد خورد.

 

 

گرگان نیازمند فضای رسانه ای پویا و سالم

بدون شک تا رسیدن به سرمنزل مقصود راهی دراز در پیش است و گرگان ما به شدت نیازمند رسانه هایی پویا، مبتکر، فعال، سالم و گرگاندوست است؛ رسانه هایی که ضمن پاسداشت ارزشها و هنجارهای کشور و نظام، مجدانه در مسیر توسعه و آبادانی گرگان عزیز گام بردارند چرا که شهرمان در مسیر توسعه اندکی تنها به نظر می رسد؛ فی المثل اکنون میراث تاریخی استراباد در معرض خطر است ای کاش آن همت والایی که برای ثبت جهانی برج قابوس به کار گرفته شد ذره ای از آن برای احیای بافت تاریخی گرگان صرف می شد؛ در حوزه ی آموزش عالی متأسفانه شأن و جایگاه مرکز استان از یاد برده شد؛ در بخش ترانزیت و راه و ترابری اتفاقات ناخوشایندی رخ داد که آخرین نمونه اش قصه ی پرغصه راه آهن بود؛ در بخشهای صنعت و گردشگری قوانینی به اجرا گذارده شد که به اعتقاد کارشناسان در دراز مدت اثرات نامناسبی را در توسعه مرکز استان برجای خواهد گذارد که شرح آن پیش از این به تفصیل بیان شد؛ گرگان تاریخی با وجود آنکه بخش عمده ای از جمعیت استان را در خود جای داده آنگونه که باید در تصمیمات کلان دیده نمی شود؛ افزایش غیرمتعارف جمعیت و تبعات نامطلوب آن همچون رشد برنامه ریزی نشده سکونتگاههای پیرامون شهر و ناهنجاری کالبدی، پایین آمدن سرانه های عمومی، افزایش آسیب های اجتماعی و ... به شدت شهرستان مستعد گرگان را آزار می دهد.

 

 

ای کاش . . .

ای کاش توسعه ی گرگان به فصل مشترک دغدغه های اهل قلم و اندیشمندان و مردمان این دیار مبدل شود

ای کاش با کنار گذاردن خودبرتر بینی ها و منیت ها با قدرتی دوچندان به بزرگراه توسعه ورود پیدا نماییم

 ای کاش بتوان هر چه سریعتر به نقطه ی تلاقی عشق و ایمان و گذشت و تلاش برای توسعه و آبادانی این دیار دست یافت.

و ای کاش بار دیگر تجلی ایمان به سخن گوهر بار "حُبُّ الوَطن مِن الایمان" را به نظاره بنشینیم.

نویسنده : احسان ارشاد : ٩:٤۸ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٢ امرداد ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم

راهبردهای بخش صنعت در گرگان نیازمند بازنگری است

بدون شک توسعه و تحولات صنعتی، درآمدزایی و امکانات رفاهی فراوانی را فراهم می آورد و بسیاری بر این باورند که تحقق رشد اقتصادی از طریق صنعت و صنعتی شدن میسر است. از طرفی توسعه عجولانه و بدون ارزیابی دقیق توان اکولوژیکی و عدم رعایت الزامات زیست محیطی اثرات مخربی بر محیط زیست و رفاه انسانهای وابسته به آن خواهد داشت و دست یابی به توسعه پایدار را غیرممکن می سازد؛ که اینک مصادیق آن در برخی شهرهای شمالی کشور رخ نموده است.

نکته ی قابل توجه در این میان، اتخاذ برخی تصمیمات مبتنی بر رویکردهای افراط یا تفریط گونه است؛ به طوری که گاهاً صنایع سنگین و آلاینده در مناطقی جانمایی می شوند که آن مناطق به لحاظ محیطی ظرفیت خودپالایی اندکی داشته و بسیار آسیب پذیر و شکننده هستند و از دیگر سوی منطقه ای چون گرگان با وجود دارا بودن مزیت های نسبی متعدد - و البته نیازمند ملاحضات زیست محیطی - حتی از استقرار واحدهای صنعتی و تولیدی همساز با محیط به نحوی که تغییرات شگرفی در اقتصاد منطقه بروز یابد، تا حد زیادی بی بهره است و یا آنکه در رابطه با ایجاد صنایع و حتی صنایع سازگار با محیط زیست با اعمال برخی محدودیت ها - که پیش از این در یادداشتی تحت عنوان لزوم بازنگری در قانون معافیت مالیاتی صنایع استان مورد بحث و بررسی قرار گرفت - مواجه گردیده است؛ در حالی که شهرستان گرگان با اصلاح قوانین و محدودیت های یاد شده و با توجه به در اختیار داشتن دو شهرک صنعتی می تواند به یکی از قطب های صنایع سبک و متوسط همچون صنایع غذایی، تبدیلی و تکمیلی در استان مبدل گردد تا ضمن حل معضل بیکاری در این شهرستان، رشد اقتصادی در شهرها و روستاهای حوزه نفوذ مرکز استان حاصل شود. این مهم با بنیان های نظری مرتبط نیز منطبق است و یکی از مهمترین تجربه های کشورهای جهان سوم نیز که در جهت گسترش صنایع و روند صنعتی شدن مدنظر قرار گرفته، گسترش صنایع کوچک خارج از محدوده های شهری است. در این زمینه کشورهای آسیای جنوب شرقی و آسیای میانه همچون کره جنوبی، چین و هندوستان بسیار پیشرفت نموده اند. اجرای اینگونه پروژه های کوچک صنعتی برگرفته از ایده اقتصاددان آلمانی ای. اف. شوماخر در ادبیات اقتصادی بود که در یک جمله کوتاه توسط وی بیان می گردد: ‹‹ کوچک زیباست ››

توجه و تأمل در آمارهای رسمی، ضرورت توجه بیش از پیش به بخش صنعت در گرگان را توجیه پذیرتر می نماید؛ چرا که شهرستان گرگان 22 درصد جمعیت بیکار استان را در بر گرفته است و تنها حدود یک چهارم از جمعیت مرکز استان در بخش صنعت اشتغال داشته و عمده شاغلین در بخش خدمات فعالیت دارند و متأسفانه سهم گرگان در قیاس با دیگر نقاط استان از پروژه های جریان ساز صنعتی اندک است.

در طی سالهای گذشته چندین پروژه ی بزرگ صنعتی در سطح استان کلنگ زنی و یا به مرحله به بهره برداری رسیده است که از میان آنان کارخانه ی سیمان پیوند گالیکش، نورد فولاد مینودشت، نیروگاه 1400 مگاواتی علی آباد، پیگیری احداث ذوب آهن، پالایشگاه سوخت بیودیزل و لاستیک سازی در گنبد و . . . را می توان نام برد و فارغ از آنکه اصول و موازین زیست محیطی تا چه میزان درباره ی احداث صنایع و کارخانجات فوق ملاک عمل بوده است؛ با نگاه صرفاً اقتصادی می توان ایجاد این مجتمع های صنعتی را رویدادی مثبت در ارتقاء وضعیت صنعت و اشتغال استان قلمداد نمود اما آنچه که حائز اهمیت است پیشبرد بخش صنعت در مرکز استان به موازات دیگر نقاط استان می باشد که براین اساس با توجه به موارد مذکور اعم از شواهد آماری، مبانی نظری و الزامات منطقه ای، تغییر و تجدیدنظر در راهبردهای اجرایی فعلی در بخش صنعت، از میان برداشتن محدودیتهای قانونی و حمایت از سرمایه گذاران در گرگان با درک همبستگی بین حفاظت و توسعه امری حیاتی و ضروری است.

نمایش شماتیک توزیع و تراکم جمعیت در استان. هر نقطه معدل 400 نفر می باشد. شهرستان گرگان با دارا بودن ربع جمعیت استان سهم اندکی از پروژه های صنعتی دارد.


نوشته ی آرشیوی مرتبط / لزوم بازنگری در قانون معافیت مالیاتی واحدهای صنعتی و گردشگری استان

http://gorganemruz.persianblog.ir/post/47/


لینک انتشار اختصاصی این یادداشت در سایت خبری - تحلیلی شمال فردا

نویسنده : احسان ارشاد : ۱٠:۳٤ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٧ اردیبهشت ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم

مروری بر ویژگی های جمعیتی شهرستان گرگان

جمعیت مهمترین مؤلفه در برنامه ریزیهای اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و . . . است و همواره از آن به عنوان پارامتری مهم در تعیین نحوه ی توزیع و تخصیص اعتبارات و پیش بینی و تصویب طرحها و برنامه های توسعه و عمران در حوزه های مختلف یاد می شود. جمعیت دارای خواسته ها و تقاضاهای بسیار زیاد و متنوعی می باشد که بدون برنامه ریزی دقیق ، این امر میسر نخواهد شد.

بررسی تحولات جمعیتی از آن جهت اهمیت دارد که می توان جمعیت را عاملی دانست که با هرگونه تحرک و تغییر و تحول در آن، پیامدهای فضایی به صورت استقرار و تراکم و به دنبال آن پیامدهای متعدد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در پیش خواهد بود.

آمارهای جمعیتی ارائه شده ی مربوط به شهرستان گرگان حاکی از آن است که این شهرستان در طی دهه های گذشته و خصوصاً دهه ی اخیر با الگوی جهشی و تصاعدی جمعیت رو به رو شده و شاخصهای جمعیتی، نمایانگر موقعیت نگران کننده ای برای این شهرستان می باشند. به گواه جدیدترین آمارهای موجود، گرگان به لحاظ مسائل و چالشهای جمعیتی، نه تنها در استان که در سطح منطقه ی شمال کشور و استانهای همجوار دارای ویژگی های کاملاً متمایزی است.
افزایش روز افزون جمعیت در شهرستان گرگان، علاوه بر بوجود آوردن انواع ناهنجاری های اجتماعی، جرم و جنایت و مشکلات مهم اقتصادی و عدم برنامه ریزی دقیق در تمام جهات توسعه اقتصادی و اجتماعی، باعث بوجود آمدن موجی از آشفتگی در توسعه کالبدی شهر، پائین آمدن سطح ارائه خدمات اساسی، مثل: تأمین آب آشامیدنی سالم، پائین بودن سرانه های مورد نیاز در سطوح مسکونی ، فضای سبز، آموزشی ، بهداشتی و درمانی و . . . شده است. به همین جهت بررسی اجمالی برخی شاخصهای جمعیتی و آگاهی از تهدیدات پیشرو ضروری به نظر می رسد.

یکی از روشهای مرسوم جهت سهولت در انجام تحلیلهای فضایی جمعیت در واحدهای مختلف تقسیمات کشوری همچون استان، تقسیم پهنه ی مورد نظر به چند حوزه ی آماری و جمعیتی به محوریت مهمترین مراکز جمعیتی منطقه با در نظر گرفتن توزیع فضایی مطلوب آن مراکز است. اصلی ترین مراکز جمعیتی در سطح استان ما به ترتیب شهرستانهای گرگان، گنبد، علی آباد و بندرترکمن(شهرستان ترکمن) می باشند. بدین ترتیب با توجه به سهم هر یک از مراکز از کل جمعیت استان، می توان استان را به 4 حوزه ی جمعیتی تقسیم نمود. به طوری که می توان گرگان از حوزه ی مرکز، گنبد از حوزه ی شرق استان، علی آباد از حوزه ی مرکزی استان(به جز مرکز استان)، و شهرستان ترکمن را از حوزه ی غرب استان انتخاب نمود.

تعداد، میزان، تراکم و نرخ رشد جمعیت در گرگان و نکاتی قابل تأمل

بر اساس سرشماری سال ١٣٨۵ جمعیت شهرستان گرگان برابر ۴٠١٣٩٩ نفر می باشد و وسعت آن ١۶١۵ کیلومتر مربع(٧.١٩درصد از مساحت استان). بر اساس تقسیمات اداری و کشوری از سال ١٣٨٣ این شهرستان از دو بخش (مرکزی و بهاران)، چهار شهر(گرگان، سرخنکلاته، جلین و قرق)،پنج دهستان، ٩٨ آبادی مسکونی و ١۴ آبادی غیر مسکونی تشکیل شده است.

گرگان با این میزان جمعیت در حالی یک چهارم جمعیت استان را در خود جای داده که گنبد با جمعیت ٢٨٩۶۴٧ نفر، علی آباد ١٢۵٠٧٩ نفر و ترکمن ١٢٣١٨١ نفر با فاصله ی بسیار از نظر رقم جمعیت در رتبه های بعدی جای می گیرند. همچنین با بررسی ارقام جمعیتی شهرستانهای استانهای مجاور همچون سمنان و خراسان شمالی به نکات جالب توجهی پی خواهیم برد. پر جمعیت ترین شهرستانهای استان سمنان، شهرستانهای شاهرود و سمنان می باشند که به ترتیب دارای جمعیت ٢۴٨۶۵٨ و ١۶٣٨٧٨ نفر بوده و همین طور در استان خراسان شمالی شهرستان بجنورد دارای جمعیتی بالغ بر ٣۴٠ هزار نفر است. همچنین بر اساس داده های سال ٨۵ جمعیت شهر گرگان حدود ٢٨٠ هزار نفر بوده است. در حالی که  شهر ساری(پرجمعیت ترین شهر مازندران) دارای جمعیت ٢٧٣٩٧٢ نفر می باشد. پس می توان چنین نتیجه گرفت که شهرستان گرگان پرجمعیت ترین شهرستان میان ٣ استان سمنان، خراسان شمالی و گلستان بوده و شهر گرگان پس از رشت دارای بیشترین جمعیت شهری در بین استانهای گیلان، مازندران، گلستان، سمنان و خراسان شمالی است.

براساس محاسبات انجام شده عدد ٢.٢ درصد به عنوان نرخ رشد جمعیت شهرستان گرگان در دوره ی ١٠ ساله ٧۵ – ٨۵ بدست آمده است. در همین دوره متوسط نرخ رشد جمعیت استان ١.٣ و متوسط نرخ رشد جمعیت کشور ١.۶٢بوده است و این بیانگر آن است که متأسفانه نرخ رشد جمعیت در گرگان حتی از متوسط استانی و کشوری هم به طور قابل توجهی پیش افتاده است که یکی از علل اصلی آن استقرار یک سوم مهاجرین وارد شده به استان در گرگان بوده است که در نوع خود رقم کم نظیری است.

لازم به ذکر است که نرخ رشد جمعیت به صورت تغییرات درصدی سالیانه اندازه گیری می شود و  آن را به چهار دسته تقسیم می نمایند:

1- کمتر از ١% در سال: نرخ رشد کم

2- ٢% - ١% در سال: نرخ رشد متوسط

3- بین ٣% - ٢% در سال: نرخ رشد زیاد

4- بیش تر از ٣% در سال : نرخ رشد خیلی زیاد

یکی از مفاهیم رایج در جمعیت شناسی زمان دو برابر شدن جمعیت(doubling time) است. به صورتی که با فرض بر ثابت ماندن نرخ رشد، پیش بینی می گردد که تا چند سال دیگر جمعیت دو برابر خواهد شد؟ اگر این روش را در تحلیل جمعیت گرگان به کار بگیریم با فرض ثابت ماندن نرخ رشد، جمعیت گرگان تا سی سال آینده از مرز ٨٠٠ هزار نفر خواهد گذشت!!! هر چند که کمی دور از ذهن است اما بدست آمدن این فاصله ی زمانی، نشانگر شرایط اضطراری و نامناسب کنونی می باشد.

از نظر شاخص تراکم جمعیت نیز گرگان با فاصله ای قابل توجه از سایر شهرستانهای استان، پیشتاز است. تراکم جمعیت در شهرستان گرگان برابر با ٢۶٣ نفر در هر کیلومتر مربع می باشد که در نوع خود رقم بسیار بالایی است. این شاخص در شهرستان گنبد برابر با ۵٧ نفر در هر کیلومتر مربع، علی آباد ١٠٧ نفر در هر کیلومتر مربع و ترکمن ٧٨ نفر در هر کیلومتر مربع می باشد. کاملاً بدیهی است که تراکم بالای جمعیت در گرگان، تنگ تر شدن فضای زیست و معیشت را  در این شهرستان در بر داشته که هجوم بی رویه به عرصه های منابع طبیعی تنها یکی از تبعات آن در گرگان است.

جمعیت فعال و بیکاران

جمعیت فعال از نظر اقتصادی: تمامی اعضای١٠ ساله و بیشتر خانوارها که در هفت روز قبل از مراجعه مأمور آمارگیری، شاغل و یا بیکار (جویای کار) بوده‌اند، جمعیت فعال از نظر اقتصادی به شمار می‌آیند. محصلان، خانه داران و دارندگان درآمد بدون کار، چنانچه شاغل یا بیکار نیز بوده ­اند، "فعال ازنظر اقتصادی" محسوب می ­شوند.

شهرستان گرگان ٢۶.٧ درصد، گنبد ١٨.۶درصد، علی آباد ٨.٢ درصد و ترکمن ٧.٩ درصد از جمعیت فعال استان را به اختصاص داده اند. بدین ترتیب در این شاخص نیز شهرستان گرگان در رتبه ای اول قرار دارد و متأسفانه بیشترین تعداد بیکاران نیز از آن گرگان گردیده است. بر اساس آمار ارائه شده تعداد بیکاران گرگان در سال هشتاد و پنج ١۵٢٧٧ نفر ، گنبد ١٠٧١٨ نفر، علی آباد ٧٠۴۶ نفر و ترکمن ٧٧٨٩ نفر می باشد و البته آمار بیکاران دانش آموخته در گرگان نیز بسیار تأسف برانگیز است. تعداد بیکاران دارای تحصیلات عالی در گنبد ١١٣٨ نفر، علی آباد ۵٣۵ نفر، ترکمن ٣۶٧ نفر و گرگان ٣٠١۵ نفر(بیش از دو برابر بیکاران دانش آموخته گنبد) می باشد.

بر اساس برآوردهای اخیر مرکز بهداشت استان، جمعیت شهرستان گرگان در سال ١٣٨٩ به بیش از ۴٢۶ هزار نفر و جمعیت شهر گرگان به ٣١٠ هزار نفر رسیده است. این بدان معناست که در ظرف ۴ سال گذشته بیش از ٢۵هزار نفر به جمعیت شهرستان اضافه شده و این نشان از آن دارد که سیر صعودی و بی ضابطه ی افزایش جمعیت در گرگان همچنان بر قرار است. به علاوه بر اساس اعلام منابع رسمی در برخی از ایام هفته گاهاً جمعیتی تا سقف ١۵٠ هزار نفر به شهر گرگان اضافه می شود و بدین ترتیب، جمعیت این شهر ٣١٠ هزار نفری در برخی روزها به بیش از ۴۵٠ هزار نفر می رسد!

در جمع بندی نهایی می توان گفت که گرگان؛ دارای بالاترین نرخ رشد جمعیت و بیشترین سهم و میزان جمعیت در استان، بالاترین تراکم جمعیت در استان، بیشترین میزان جمعیت شهری در استان و منطقه، بیشترین درصد جمعیت فعال و جویای کار، بالاترین آمار تعداد بیکاران استان، بیشترین بیکاران دارای تحصیلات عالی و دانش آموخته در استان، مهاجرپذیرترین شهرستان استان، دارای بالاترین جمعیت جوان و سطح بالای نسبت جوانی جمعیت در استان، بیشترین میزان افزایش در حجم و تعداد جمعیت در طول روزهای کاری هفته و . . . است.

با این اوصاف، جای این سئوال باقی است که با توجه به این ویژگیهای جمعیتی و سکونت بیش از 25 درصد جمعیت استان در شهرستان گرگان، سهم این شهرستان از اعتبارات استانی به چه میزان است؟ آیا در توزیع پروژه ها و اعتبارات، مسائل فوق الذکر مدنظر قرار می گیرند؟ آیا زمان آن فرا نرسیده که دستگاههای مختلف اجرایی، در قبال گرگان که یکی از مراکز عمده ی جمعیتی شمال کشور می باشد روش و شیوه ای متفاوت با گذشته در پیش گیرند؟ آیا این منصفانه است که گرگان با مختصات و شرایط خاص جمعیتی و آمار بالای تعداد بیکاران از اجرا و بهره مندی از پروژه های بزرگ صنعتی استان محروم گردد؟ آیا می توان با هدف ایجاد تعادل در جریان توسعه و برقراری توسعه ی متوازن، آینده ی مرکز استان و سکونتگاه بیش از یک چهارم جمعیت استان را در هاله ای از ابهام قرار داد؟

نویسنده : احسان ارشاد : ۳:٤۳ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ۱ دی ۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم

مهاجرت، بیکاری و کمی ابهام زدایی

در آغاز بحث برای تبیین هر چه بهتر موضوع، نگاهی می افکنیم به آمارهای ارائه شده توسط مرکز آمار ایران در خصوص مهاجرین وارد شده به استان و همچنین شهرستان گرگان. بر اساس اطلاعات موجود در طی دوره ی 10 ساله 75 – 85 بیش از 300000 نفر به استان گلستان مهاجرت نموده اند که از این تعداد بیش از 97000 نفر در گرگان سکنی گزیده اند. به عبارتی حدود یک سوم مهاجران وارد شده به استان، هم اکنون در گرگان اقامت نموده اند که این رقم در نوع خود حیرت آور است و نشان از حاد بودن وضعیت گرگان از حیث روند رو به تزاید مهاجرت به این شهرستان دارد. ارقام ذکر شده تنها مربوط به مهاجران برون استانی است. به موازات ورود بخش قابل توجهی از مهاجرین از خارج استان، مسئله مهاجرت درون استانی نیز مطرح است. به طوری که هر ساله تعداد قابل توجهی از افراد از سایر شهرها و روستاهای داخل استان به گرگان عزیمت می نمایند. اگر نگاهی به وضعیت سایر مراکز استانها بیافکنیم یقیناً شرایط کنونی گرگان را بسیار بغرنج خواهیم یافت. هر چند که شاید در این شاخص از نظر عدد و رقم برخی مراکز از گرگان پیش باشند اما عامل تعیین کننده، ارتقاء شاخصهایی چون سرانه های عمومی و رشد زیرساختها همپای افزایش جمعیت است و تنها از این طریق می توان مقایسه تطبیقی و صحیحی را صورت داد. بررسی اجمالی وضعیت سرانه های عمومی در گرگان در مقایسه با سرانه های متداول کشوری(و نه حتی سرانه های استاندارد) و در نظر داشتن رشد جهش یافته جمعیت این شهر نیز به خوبی نمایانگر وضعیت نامساعد کنونی گرگان در قیاس با شهرهای همردیف است که در صورت استمرار روندهای موجود و عدم اتخاذ تدابیر لازم، موقعیت اسفناکی را در آینده ی نه چندان دور برای شهر تاریخی گرگان باید انتظار داشت. پس از اثبات مسئله ی مهاجرت و شناخت آن به عنوان یک معضل، باید در نظر داشت که این پدیده، مشکلات ثانویه ای را جدای از موارد ذکر شده در گرگان موجب گردیده است که به برخی از این موارد اشاره می گردد.

١) معمولاً برخی مهاجران به محض ورود به نقاط شهری در زورآبادها یا سکونتگاههای غیر رسمی مستقر می شوند و خلق زاغه ها را سبب می گردند. این مناطق مبتنی بر تجهیز شخصی سکونتگاه با استفاده از موارد در دسترس، کمبود امکانات بهداشتی، سبک های زندگی نیمه روستایی و شرکت در اقتصاد غیر رسمی می باشند. نمونه هایی از این پدیده(اسکان غیر رسمی) در برخی نقاط گرگان به چشم می خورد.

٢) اختلاط قومی و ترکیب بومیان با مهاجرین، ساخت اجتماعی - فرهنگی ناهمگنی در این شهر به وجود آورده است. دکتر محسنی(استاد جامعه شناسی دانشگاه گرگان) تحقیقی در خصوص مطالعه و بررسی جامعه شناختی جرایم گروههای قومی بصورت موردی در استان گلستان انجام داده اند. با انجام این تحقیق مشخص شده است که بین گروههای قومی و جرم، همبستگی و رابطه معنی داری وجود دارد و مهاجرت بعنوان یک عامل تأثیر گذار بر جرم که یکی از شاخصهای توسعه اجتماعی می باشد در بین متغییرهای مستقل شناخته شده است.

٣) وجود فاصله و عدم پذیرش اجتماعی بین اقوام مختلف که از آن تحت عنوان بحران ادغام اجتماعی یاد می شود.  

۴) از همه مهمتر اثرات عمیق مهاجرت بر وضعیت اشتغال است. یکی از دلایل عمده ی افزایش تعداد بیکاران و نرخ بالای بیکاری، سلب شدن فرصتهای شغلی از بومیان به واسطه ی حضور روزافزون مهاجرین است. کاملاً واضح و مبرهن است که همواره بین افزایش جمعیت و افزایش نرخ بیکاری رابطه ی همبستگی مثبت و مستقیم برقرار است. هیچگاه رشد جمعیت، افزایش فرصتهای شغلی را سبب نخواهد شد. بنابراین سیل ویرانگر مهاجرت، افزایش نرخ بیکاری را موجب می شود نه کاهش آنرا. مگر آنکه ازدیاد جمعیت بر مبنای یک برنامه ریزی از پیش صورت گرفته روی داده باشد که معمولاً این موارد در مراکز رشد و توسعه و نقاطی که با هدف تعادل بخشی و تمرکز زدایی در شبکه سکونتگاهی تعریف شده اند و زیرساختهای مورد نیاز در آنان مهیا گشته اتفاق می افتد.حقیقتاً برای شهرستانی چون گرگان که 25 درصد جمعیت استان را در خود جای داده تاکنون چه تدبیر ویژه ای در جهت رفع مشکل بیکاری اندیشیده شده و کدام برنامه و پروژه ی جریان ساز و اشتغال زا به منصه ظهور رسیده؟     

۵) بدیهی است که تمامی شهرها و سکونتگاههای انسانی در مرتبه ای مهاجرفرست و در مرتبه ای مهاجرپذیر می باشند. آنچه که در این بین از نظر علم جمعیت شناسی حائز اهمیت است مقوله ی موازنه مهاجرت می باشد. هرگاه موازنه ی مهاجرت از مثبت به منفی میل نماید آنگاه وقوع بحرانهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی محتمل خواهد بود. طبعاً از گرگان افرادی به سایر شهرها مهاجرت نموده اند اما آنچه که مهم است تعداد و درصد افراد خارج شده و حجم مهاجرین وارد شده به مرکز استان است. آمار و شواهد موجود حاکی از بر هم خوردن تعادل بین این دو می باشد. به عبارت ساده تر میزان و درصد مهاجرین وارد شده به گرگان چندین برابر افرادی است که از گرگان به شهرها و استانهای دیگر رفته اند.

پی نوشت: فرصتها و تهدیدهای مرتبط با جمعیت در گرگان را در آینده دقیق تر موشکافی خواهیم نمود.

نویسنده : احسان ارشاد : ۱٢:۳٤ ‎ق.ظ ; پنجشنبه ۱ مهر ۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم