گرگان امروز

به نام خداوند لوح و قلم / حقیقت نگار وجود و عدم

بازخوانی نقش و جایگاه گرگان در سطوح منطقه ای و فرامنطقه ای

گرگان از دیرباز یکی از قطب­ های اصلی جمعیت در شمال کشور بوده و همواره منحنی رشد جمعیت این شهرستان با فاصله محسوسی نسبت به سکونتگاه های پیرامونی ­اش سیر صعودی داشته است. این شرایط از عوامل گوناگونی نشات می­ گیرد: حوزه نفوذ، موقعیت ارتباطی، چگونگی استقرار سکونتگاه ­های پسکرانه و ارتباط عملکردی آنان با گرگان و همچنین میدان تأثیر و برد بالای شعاع عملکرد شهرستان گرگان از نظر کشش اقتصادی عام و خاص. هر یک از این موارد در جای خود قابلیت تجزیه و تحلیل دارند؛ عواملی که گرگان را در شرق مازندران دیروز و گلستان امروز در جایگاهی منحصر به فرد قرار دادند. مناسبات و جریان­های بین سکونتگاهی اعم از جریان­های اقتصادی، خدماتی، اطلاعاتی، ارتباطی و اجتماعی پیش و پس از مرکزیت گرگان به خوبی نمایانگر این واقعیت هستند. البته لازمه اثبات این مهم، به کارگیری مدل­ های علمی بر مبنای داده ­های مستند است اما به دلیل آنکه مخاطب این یادداشت، عموم شهروندان هستند، برای اثبات و ادارک صحیح مقوله مذکور، تنها به توضیح و توصیف مصادیق مورد نظر اکتفا می­ کنیم.


نقش گرگان در مدیریت منطقه ­ای و هدایت جریان توسعه اقتصادی و اجتماعی

جدای از سابقه تاریخی شهر گرگان در ایفای نقش سیاسی و اداری در سده­ های پیشین، در دهه ­های پیش از مرکزیت گرگان و در دورانی که شهر گرگان خود جزئی از  مازندران به حساب می ­آمد، ده­ ها اداره کل و مرکز اداری منطقه ­ای و استانی در گرگان مستقر شده بود. وجود برخی مراکز مهم نظامی کشور از جمله لشکر 30 گرگان به عنوان فرماندهی ارشد نظامی در شمال کشور از دهه ­های قبل به واسطه جایگاه ویژه گرگان از حیث سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیک بود.  

استقلال و تجمع مراکز اداری و خدمات­ رسانی و برتری بلامنازع از حیث اقتصادی و بازرگانی در منطقه در طول دهه ­های گذشته و حتی استقرار چندین مرکز اداری و استانی در سال ­های پیش از مرکزیت نشان از جایگاه ویژه گرگان داشت که با انتخاب به عنوان مرکز استان سهم عمده ­ای از بار مالی مورد نیاز برای تشکیل استان جدید را تأمین و یا کاهش داد. استقرار اولین شبکه رادیویی مازندران در گرگان و دیگر مراکز استانی یا منطقه ­ای مستقر در گرگان در آن زمان نظیر: سازمان کشاورزی، اتاق بازرگانی(از سال 1310)، جهاد، تعاون روستایی، دخانیات، منابع طبیعی، صدا و سیما، صنایع و معادن، نفت، نمایندگی وزارت امور خارجه، راه و ترابری گرگان، مراکز آموزشی عالی برتر منطقه و ده ­ها سازمان دیگر که مقیاس عملکرد آنان در شرق مازندران سابق و غالباً فراتر از گرگان بود؛ همین ویژگی خاص اجتماعی و سیاسی گرگان بود که در دهه 60 موجب­ تعیین نماینده ویژه رهبری مانند استان­ های دیگر برای گرگان شد.

همچنین شهرستان گرگان همواره در سطح منطقه، دارای نقش مرکزیت اداری و بازرگانی بوده است و جریان توسعه اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی استان را هدایت می کرده است.

نمایی از شهر گرگان از فراز هزارپیچ - عکس از: میثم لطفی


موقعیت و انسجام  ارتباطی ویژه در منطقه

از نظر ارتباطی، گرگان به عنوان یک کانون جمعیتی در قلب شهرهای منطقه قرار دارد. نگاهی به توزیع شبکه ارتباطی استان نشان می دهد که:

 الف) موقیعت گرگان دقیقاً منطبق بر شریان بزرگراهی اصلی شمال کشور است؛ محوری که بر اساس برنامه­های مصوب و سیاست­گذاری­های کلان وزارت راه و شهرسازی، در آینده مرکز ثقل دو آزاد راه شمال و شمال شرق و نقطه مبدأ آزاد راه دو طبقه شمال خواهد بود.

ب) قرارگیری گرگان در مسیر راه ارتباطی بین المللی و ارتباط آسان و نزدیک با محدوده­ ای که در آینده قطب اقتصادی و صنعتی استان خواهد بود(محدوده منطقه ویژه اقتصادی و شهرک 1000 هکتاری اترک) و از سوی دیگر دارا بودن ارتباط مستقیم و بلافصل جاده ای با مرکز کشور.

 ج) واقع شدن گرگان در مسیر کریدور شمال شرق به شمال غرب.

د) راه آهن در دست احداث گرگان - اینچه برون و راه آهن  گرگان – مشهد، گرگان را در تقاطع 3 دالان ریلی شمال، شمال شرق و کریدور بین المللی کشورهای CIS قرار خواهد داد.   

علاوه بر تمامی موارد، فرودگاه بین المللی گرگان که بیشترین تعداد پروازها را در میان فرودگاه­ های شمال کشور داراست، حمل و نقل هوایی را تسهیل کرده است و از دیگر سوی، فاصله اندک گرگان تا بندرگاه­ های استان، موجب پیوستگی عملکردی گرگان با شهرهای بندری استان شده است.

همچنین با در نظر گرفتن چگونگی توزیع و پراکنش جمعیت در سطح منطقه و با توجه به موقعیت گرگان، حدود 80 درصد جمعیت منطقه در شعاع 100 کیلومتری گرگان، سکونت دارند؛ با این حساب، گرگان با واقع شدن در مرکز جمعیتی منطقه، شرایط مناسبی را برای سکونتگاه­ های شهری و روستایی استان فراهم کرده است؛ بنابراین، مناسبات و تعاملات دیگر سکونتگاه­ ها با مرکز، بدون تقطیع فضاها و در شکل مناسبی از نظر فواصل مکانی و زمانی به وجود آمده است.


مرکز رشد و قطب جمعیتی منطقه

بررسی داده های سرشماری های دوره­های پیشین و برآوردهای آماری جمعیت سکونتگاه­ های منطقه نیز گویای شرایط و پیشتازی گرگان در شاخص­ های جمعیتی است.

 تجزیه و تحلیل شاخص های مختلف جمعیت، مجالی بیش از این می طلبد اما ذکر همین نکته کافی است که شهرستان گرگان با جمعیتی بیش از 462 هزار نفر از جمله مراکز عمده جمعیتی در سطح منطقه و استان ­های مجاور است. شهرستان گرگان در بین 3 استان گلستان، خراسان شمالی و سمنان دارای بیشترین جمعیت است و در مجموع استان ­های شمالی پس از رشت و ساری در جایگاه سوم قرار دارد و شهر گرگان نیز با جمعیتی بیش از 325 هزار نفر پس از رشت پرجمعیت ترین شهر شمال کشور است.


دومین کلانشهر منطقه­ ای شمال، چشم ­انتظار توجه ویژه

در دهه ­های گذشته، برتری نسبی گرگان، موجب شکل ­گیری زنجیره­ ای از حرکات رشد در منطقه شده است؛ بنابراین برخی نگرش­ های موجود در سطح محلی باید اصلاح شود و سنجش کاستی ­ها و نیازهای گرگان نه به عنوان یکی از شهرستان ­های استان گلستان، بلکه به عنوان یک کلانشهر منطقه ای و در یک مقایسه تطبیقی با دیگر مراکز استان ­ها انجام شود. این در حالی است که شواهد نشان می‎دهد در 15 سالی که گرگان مرکز استان شده است، زیرساخت­ ها و امکانات سخت افزاری گرگان متناسب با افزایش جمعیت، رشد لازم را نداشته است و سرانه ­های مختلف و شاخص ‎های توسعه گرگان سیر نزولی داشته ­اند. اکنون حاشیه ‎نشینی، ترافیک، تخریب منابع طبیعی و میراث فرهنگی، کم ­توجهی به اصول شهرسازی و پایین بودن سرانه­ های عمومی از مشکلات جدی شهر گرگان است؛ پس تنها با بهره گیری از تجربه ­های گذشته و با در پیش گرفتن یک رویه علمی و منطبق بر برنامه های فرادست می ­توان چشم ­انداز مناسبی را برای دومین شهر پرجمعیت شمال کشور در دهه آتی ترسیم کرد.

برج گرگان

المان میدان بسیج(برج گرگان) - بلندترین المان شهری در شمال کشور

 

لینک انتشار اختصاصی در سایت خبری - تحلیلی شمال فردا

نویسنده : احسان ارشاد : ۱٢:٠٠ ‎ق.ظ ; شنبه ۱٧ فروردین ۱۳٩٢
Comments نظرات () لینک دائم