گرگان امروز

به نام خداوند لوح و قلم / حقیقت نگار وجود و عدم

حاشیه نشینی، چالشی فراروی توسعه پایدار گرگان

سیر صعودی منحنی جمعیت و نیز نرخ رشد بیش از پیش بینی و بالاتر از میانگین استانی و کشوری جمعیت در گرگان – همچنان که پیش از این نیز به تفصیل بحث شد- تبعات و معضلات عدیده ای را برای این مرکز استان تاریخی به همراه داشته و نمود بارز آن پدیده ی حاشیه نشینی است که با عناوینی همچون اسکان غیررسمی، سکونتگاههای غیر قانونی، بافتهای فرسوده و مسئله دار و ... در نواحی پیرامونی شهر نمایان شده است. اکنون زمان آن رسیده که با این معضل به عنوان آیینه تمام نمای مسائل شهری گرگان به مقابله برخاست، چرا که این پدیده، متن شهر را نیز تحت تأثیر قرار داده و تداوم رشد قارچ گونه حاشیه های ناپایدار، می تواند به عنوان یکی از پاشنه آشیلهای توسعه پایدار گرگان تلقی شود.

حاشیه نشینی در گرگان

شواهد حاکی از آن است که قاطبه ساکنان حاشیه، مهاجر و غیربومی هستند که با منشأ استانی و فرااستانی آن هم با خاستگاههای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و ... متفاوت غالباً در حریم و یا خارج از آن سکنی گزیده و سه کاربرد ویژه حریم یعنی «تنفس‌گاه شهر»، «کاربردهای زیست محیطی» و «فضایی برای توسعه شهر در آینده» را با چالشی جدی مواجه نموده اند؛ از همه مهمتر آنکه بیشترین میزان حاشیه نشینی از نوع سکونتگاههای غیرمجاز و ناپایدار سطح استان در گرگان شکل گرفته است و شواهد و گزارشات نشان از روند تصاعدی ایجاد حاشیه های ناپایدار در مرکز استان دارند.

 

حاشیه نشینی ثمره ی ازدیاد جمعیت و تغییر غیرمجاز کاربری اراضی کشاورزی

شکل گیری حاشیه ها- و به اصطلاح رایج علمی، زورآبادها- در گرگان با بافتهای چند قومیتی و عدم احساس تعلق شهروندی، مسائل جمعیتی، مساکن ناپایدار، مشاغل کاذب و شرکت در اقتصاد غیر رسمی، مسائل امنیتی و پیدایش هسته های قومی با ناهنجاری های روحی- روانی و نابسامانیهای فرهنگی-اجتماعی همراه بوده است. این مناطق از حیث کالبدی مراکزی هستند که به دور از هرگونه برنامه ریزی و فارغ از استقرار نظام قانونمند و معقول و منطقی بدون کوچکترین تفکر و مآل اندیشی به صورت خودجوش رشد و تکوین یافته و هیچگونه کنترل و ارتباطی بین بدنه شهر و حاشیه که رشد و گسترش آنرا کنترل کند، وجود ندارد و این یعنی گسست کالبدی با وجود پیوستگی محدود عملکردی.

از سویی دیگر هجوم به اراضی حاشیه ای شهر گرگان و انجام ساخت و سازهای غیر قانونی همراه با تغییر غیرمجاز کاربری اراضی کشاورزی بدون شک توان برنامه ریزی و قدرت اجرایی مدیران شهری و شهرداری را در میان غفلت برخی دستگاههای ذی مدخل به طور محسوسی کاهش خواهد داد؛ به عبارت صحیح تر تداوم مهاجرتها به طرز بی سابقه و حتی غافلگیر کننده ای از نقاط مختلف به اراضی حاشیه شهر گرگان و تهیه زمین و تفکیک آن و ساخت و ساز غیرقانونی، حاشیه نشینی و اسکان غیررسمی را به صورت گسترده ای به شهرسازی و مدیریت شهری گرگان تحمیل کرده است و این در حالی است که اقدام مؤثر و بازدارنده ای نیز در این رابطه صورت نپذیرفته است.

 

کانونهای حاشیه نشینی در گرگان

 در کانونهای حاشیه نشینی گرگان و در مناطقی همچون حاشیه بلوار الغدیر و اسلام آباد، کوی عرفان، المهدی، محتشم، فردوسی، شریعتی، قلعه حسن، انجیراب و حتی اوزینه و مناطق بلافصل بیرونی شهر در دهه های گذشته ساخت و سازهای غیرمجاز و بدون استحکام لازم انجام شده که گسترش حاشیه و حاشیه نشینی را تشدید کرده است و تنها اختصاص اعتبارات لازم در کنار مشارکت کلیه سازمانهای مرتبط، به ارتقای کیفی سطح زندگی ساکنین این محلات و آغاز تحرکی جدی در بهبود شرایط آنان خواهد انجامید؛ روشهایی نظیر تخریب یا همان شیوه های بولدوزری برخورد نیز نه تنها به رفع معضل سکونتگاه های غیررسمی نمی انجامد، بلکه آن را وخیم تر هم می کند؛ راه حل های موضعی همچون دادن خدمات و امکانات صرف نیز نه تنها مشکلی از این سکونتگاه ها حل نمی کند، بلکه موجب ترغیب ساکنان برای ماندن و جلب بیشتر دیگر افراد به این سکونتگاه ها می گردد و تنها راه ممکن، ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاههای موجود و از طرف دیگر اجرایی کردن راهبردهای نظارتی، قانونی و کالبدی مربوطه برای جلوگیری از ایجاد لکه های حاشیه نشین در آینده است؛ در این راستا طرح بهسازی و ساماندهی محلات کوی محتشم و اسلام آباد به مساحت حدود 20 هکتار و از محل اعتبارات شهرداری گرگان در دست تهیه است و همچنین طرح ساماندهی و توانمندسازی محلات انجیراب، اوزینه، اسلام آباد، قلعه حسن، شهرک بهزیستی، کوی امام رضا و کوی محتشم که توسط شرکت عمران و مسکن سازان تهیه شده است که به طور قطع باید هرچه سریعتر ساز وکار مربوط به اجرای این طرحها انجام و تمهیدات لازم صورت پذیرد.

آنچه که در این میان بسیار حائز اهمیت می باشد چگونگی عملکرد و مواجهه با مشکلات مزبور است؛ با وجود بافتهای فرسوده و حاشیه های ناپایدار و سکونتگاهای غیرقانونی متعدد و در حال رشد در پیرامون شهر، ارگانهای ذیربط به جای ساماندهی این سکونتگاهها و ممانعت از گسترش حاشیه نشینی و اهتمام بر اجرای طرحهای یاد شده، به سراغ پلاک 41 آثار ثبتی کشور – بافت تاریخی گرگان – رفته و با فرسوده خواندن آن درصدد اجرای طرحی برمی آیند که میراث تاریخی و فرهنگی یک شهر را به مخاطره می افکند.

توضیح: نقشه فوق که توسط عمران و مسکن سازان تهیه شده نمایشگر محدوده بافتهای فرسوده شهر گرگان می باشد. همان طور که ملاحظه می شود محدوده بافت تاریخی نیز متأسفانه در زمره ی بافت های فرسوده شهر جای داده شده است.

 

پی نوشت: یادداشت فوق صرفاً طرح مسئله ای بود در رابطه با معضل بزرگ حاشیه نشینی در گرگان که ان شاء اله در آینده با ذکر مصادیق و آمار و ارقام مرتبط با حاشیه نشینی در گرگان، این چالش را دقیق تر موشکافی خواهیم نمود.

 

لینک انتشار اختصاصی این یادداشت در سایت خبری تحلیلی شمال فردا

نویسنده : احسان ارشاد : ۱٠:٥۱ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٥ تیر ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم