گرگان امروز

به نام خداوند لوح و قلم / حقیقت نگار وجود و عدم

سرنوشت مبهم میراث تاریخی یک شهر

پس از آنکه در سال گذشته طرح نوسازی بافت فرسوده گرگان!!! در نتیجه ی اعتراضات و انتقادات متعدد متخصصان و همچنین حامیان بافت تاریخی گرگان دوبار پیاپی توسط کمیسیون ماده 5 متوقف شد سرانجام بنا به تشخیص برخی مراجع مقرر شد تا تهیه کننده طرح مذکور که شرکت مهندسین مشاور خودآوند می باشد پیش از ارائه و تصویب نهایی طرح، به نظر خواهی از منتقدان و حتی الامکان اعمال نظرات آنان در طرح بپردازد؛ به همین منظور عصر پنج شنبه هفته گذشته در مجموعه تاریخی تقوی جلسه ای با حضور تنی چند از مسئولان میراث فرهنگی، اعضای شرکت مشاور خودآوند و تعدادی از حامیان بافت تاریخی گرگان برگزار شد و طرفین به بحث و تبادل نظر پرداختند.  

مدیریت و مجموعه عوامل شرکت خودآوند مدعی هستند که از ابتدا دغدغه ها و دیدگاههای مشابه و یکسانی با حامیان بافت تاریخی داشته و طرح را نیز با ملحوظ داشتن همان دیدگاههای مشابه تهیه نموده اند. اعضای خودآوند می گویند: طرح ارائه شده برای بافت های حاشیه ای و پیرامون شهر از طرح نوسازی بافت تاریخی مجزاست و نحوه ی مداخله نیز متفاوت خواهد بود. به اعتقاد مشاورین خودآوند، طرح ارائه شده توسط آنان هیچگاه تخریب بافت تاریخی گرگان را در پی نخواهد داشت و علت اعتراضات حامیان بافت تاریخی را نیز سوء برداشت و عدم درک صحیح از طرح عنوان می نمایند!!! آنها ضمن دفاع از ورود غیرقانونی شرکت عمران و مسکن سازان به مسائل بافت تاریخی، اجرای طرح تهیه شده را تنها راه جلوگیری از اضمحلال و زوال بیشتر بافت تاریخی دانسته و معتقدند که فرسودگی بافت تاریخی گرگان را نیز نمی توان انکار نمود!!!  

مجموع موارد عنوان شده توسط شرکت خودآوند برای حامیان بافت تاریخی قانع کننده نبود و آنچه که در این نوشتار می آید به نوعی نقد دیدگاه های غالب مشاورین خودآوند درباره طرح نوسازی بافت قدیم و تاریخی می باشد که پس از استماع نظرات آنان در جلسه ی هفته ی گذشته توسط نگارنده، در ادامه مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.

بافت تاریخی گرگان

آیا بافت تاریخی گرگان، فرسوده است!؟

در ادبیات شهرسازی، عبارتهای بافت تاریخی و بافت فرسودهفراوان به کار می روند و دستورالعمل‌های خاصی برای مواجهه با هر کدام از آنها وضع گردیده است. در عین حال، علی‌رغم آنکه رویکردهای مواجهه با هر کدام از این بافتها با دیگری تفاوتهای اساسی دارد اما در بسیاری موارد، تبیین واضحی از مفهوم این عبارات نشده و در پاره‌ای موارد، بافتهای تاریخی با رویکردهای مربوط به بافت فرسوده مورد مداخله قرار گرفته و بدین سبب، موجودیت آنها در معرض تهدیدهای جدی قرار می‌گیرد. اختلاط این دو مفهوم، زمینة بروز تناقضات و سوء برداشتهایی را فراهم خواهد آورد و آسیبهای ناشی از عدم تمایز این دو مفهوم از یکدیگر غالباً متوجه بافتهای ارزشمند و تاریخی خواهد شد.

بسیاری معتقدند تعمیم بافت فرسوده به نحوی که مفاهیم بافت تاریخی و ارزشمند را در خود مستحیل نماید می تواند گونه ای قلب معنا به طور عامدانه باشد؛ چرا که با تکرار عنوان فرسوده، بافت‌های تاریخی در اذهان عمومی به عنوان موجودیتی فاقد ارزش و حتی به عنوان یک محدودیت و تهدید در برابر رشد و توسعة شهری نقش خواهد بست. با تسری چنین ذهنیتی، سخن گفتن دربارة ضرورت حفاظت از بافتهای تاریخی، تا حدود زیادی ناکارآمد و فاقد اثر خواهد بود. بنابراین لازمست در وهلة نخست نسبت به تبیین، اصلاح و بازپیرایی مفاهیم مذکور در اذهان عموم اقدام نمود، که اگر چنین امری واقع شود نیازی به استدلال دربارة ضرورت حفاظت از بافتهای تاریخی نخواهد بود و موضوع، ناگفته مبرهن خواهد بود. مهمترین معیارها و شاخص‌های ارزشگذاری بافتهای تاریخی عبارتند از : قدمت، وحدت، اصالت تاریخی و معماری و عدم مداخله، حیات اجتماعی و اقتصادی، ارزشهای معماری و بداعت و غنای الگوها، ارزشهای تاریخی و خاطرات جمعی، ارتباط با طبیعت و همسازی با بستر طبیعی و از سوی دیگر براساس نظر شورای‌عالی شهرسازی 3 معیار ریزدانگی، قدمت بنا و دسترسی مواردی هستند که متخصصین همواره به آنها استناد می کنند. در این میان برخی اعضای شرکت خودآوند با نامناسب دانستن معیارهای مذکور بافت تاریخی گرگان را فرسوده می انگارند. چنانچه حتی اگر بپذیریم که معیارهای فوق از جامعیت لازم برخوردار نیستند باید به دنبال بکارگیری شیوه های نوین ارزشگذاری بافت های شهری بود؛ به عنوان مثال به موازات معرفی شاخصهای تعیین مناطق فرسوده فوق الذکر، مدل ترکیبی سلسله مراتبی(AHP) و سیستم اطلاعات مکانی یکی از جدیدترین و کاراترین روشهاست که بر این اساس وزن دهی و تبدیل شاخصهای با ماهیت متفاوت به شاخص یکسان، اولویت بندی و ترجیح شاخصها نسبت به یکدیگر و اولویت بندی شاخصها با توجه به گزینه ها و در نهایت اولویت بندی فضایی بلوکها، قطعات و محلات صورت می گیرد. ای کاش بکارگیری تکنیکهای جدید در مرحله مطالعات ملاک عمل می شد تا به نحوی شتابزده، بافت تاریخی، فرسوده تلقی نمی شد. مواردی که به عنوان مبانی و معیارهای ارزشگذاری بر بافت‌های تاریخی بیان گردید، در حقیقت می‌توانند بعنوان معیارهایی برای ارزیابی صحت و سقم و میزان درستی رویکردها و اقدامات مداخله در این بافتها نیز تلقی گردند. به عبارت دیگر اقداماتی که در راستای ابقا و تقویت معیارهایی از این قبیل در بافت‌های تاریخی جهت‌گیری نموده باشند، اقدامات مثبت و سازنده بوده و مداخلاتی که در جهت تضعیف و یا امحای هر یک از این ارزشها و زوال این معیارها در بافت قرار گیرند، بدون تردید نیاز به بازنگری و تغییر خواهند داشت.

طرحهای پیشگام با نگاه صرفاً اقتصادی

در طرح پیشنهادی ارائه شده لکه هایی به عنوان طرحهای پیشگام- پروژه های ریزمقیاس ساخت و ساز اما با دیدگاه طراحی نوگرایانه با گسست کامل از گذشته- در نظر گرفته شده است؛ به نظر مهندسین خودآوند برای غلبه بر پدیده فرسودگی، باید از طریق اجرای پروژه های پیشگام در گوشه و کنار بافت، بازار سرمایه گذاری و ساخت و سازها را در بافت رونق بخشید و به تحرک واداشت تا با ایجاد و افزایش "حاشیه سود" فعالیت ساختمانی و بازار معاملاتی در بافت رونق گیرد. (به نقل از خودآوندنامه نشریه داخلی شرکت خودآوند) این نگاه صرفاً اقتصادی به معنای آسیب جدی به کالبد بافت تاریخی خواهد بود و به دنبال آن با افزایش طبقات و انبوه سازی در بافت علیرغم آنکه مشاور، محدوده ای را به عنوان محدوده حفاظتی و مرمتی در نظر گرفته لیکن با توجه به عدم اطمینان کافی نسبت به عملکرد برخی دستگاههای ذی مدخل و وجود احتمالی برخی افراد و گروههای فرصت طلب بیم آن می رود که بافت تاریخی دستخوش تغییرات و صدماتی جدی شود. در این رابطه ارائه دهندگان طرح تأکید دارند که با لحاظ نمودن برخی ضوابط و اعمال برخی کنترلها می توان از تبعات ناخوشایند آن جلوگیری نمود در حالی که تعدادی دیگر از کارشناسان و همچنین حامیان بافت تاریخی معتقدند که اجرای این طرح چه از نظر جمعیتی و چه از حیث برنامه ریزی شهری مسائل و مشکلات عدیده ای را در مجموعه بافت تاریخی در پی خواهد داشت که صاحب این قلم در این زمینه نیز با حامیان بافت تاریخی هم عقیده است.

در حوزه ی مسائل مرتبط با بافت قدیم، بافت تاریخی، فضاهای کهن و حتی بافت های قدیمی که فرسودگی کالبدی آنان کاملاً آشکار است دو گرایش و دیدگاه عمده وجود دارد : کارکردگرایی و فرهنگ گرایی. در دیدگاه کارکردگرایی اولویت با مقولات اقتصادی بوده و محتوای فرهنگی از جایگاه مناسبی برخوردار نیست و در دیدگاه فرهنگ گرایی برعکس، شرایط و ارزشهای فرهنگی عامل غالب در شکل دهی فضا تلقی می شوند. دیدگاه کارکردگرا فضاهای شهری کهن را از دید مصرفی نگریسته، پس به دگرگونی آن اعتقاد دارد، در حالی که دیدگاه فرهنگ گرا امر به حفاظت می نماید. دیدگاه کارکردگرا معمولاً با انقطاع گرایی، به معنای قطع روند تاریخی و دیدگاه فرهنگ گرا با تداوم گرایی، به معنای ادامه این روند همراه است. از نگاه نگارنده درباره بافت تاریخی گرگان حتی با تلفیق دو دیدگاه فوق و اتخاذ رویکردی بینابین و مبتنی بر واقع گرایی هم می توان به نتیجه ی مطلوبی دست یافت اما به نظر می رسد دیدگاه غالب مشاورین و مجریان طرح نوسازی صرفاً دیدگاهی کارکردگرایانه است و این همان عاملی است که آینده بافت تاریخی و ارزشمند گرگان را در هاله ای از ابهام قرار می دهد.

یادداشت های آرشیوی مرتبط:

تخریب بافت تاریخی گرگان به بهانه نوسازی

سایه سنگین تخریب، بر سر بافت تاریخی گرگان


لینک انتشار اختصاصی این یادداشت در سایت خبری - تحلیلی شمال فردا

نویسنده : احسان ارشاد : ۱٢:٤٤ ‎ق.ظ ; سه‌شنبه ۳ خرداد ۱۳٩٠
Comments نظرات () لینک دائم