گرگان امروز

به نام خداوند لوح و قلم / حقیقت نگار وجود و عدم

مروری بر ویژگی های جمعیتی شهرستان گرگان

جمعیت مهمترین مؤلفه در برنامه ریزیهای اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و . . . است و همواره از آن به عنوان پارامتری مهم در تعیین نحوه ی توزیع و تخصیص اعتبارات و پیش بینی و تصویب طرحها و برنامه های توسعه و عمران در حوزه های مختلف یاد می شود. جمعیت دارای خواسته ها و تقاضاهای بسیار زیاد و متنوعی می باشد که بدون برنامه ریزی دقیق ، این امر میسر نخواهد شد.

بررسی تحولات جمعیتی از آن جهت اهمیت دارد که می توان جمعیت را عاملی دانست که با هرگونه تحرک و تغییر و تحول در آن، پیامدهای فضایی به صورت استقرار و تراکم و به دنبال آن پیامدهای متعدد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در پیش خواهد بود.

آمارهای جمعیتی ارائه شده ی مربوط به شهرستان گرگان حاکی از آن است که این شهرستان در طی دهه های گذشته و خصوصاً دهه ی اخیر با الگوی جهشی و تصاعدی جمعیت رو به رو شده و شاخصهای جمعیتی، نمایانگر موقعیت نگران کننده ای برای این شهرستان می باشند. به گواه جدیدترین آمارهای موجود، گرگان به لحاظ مسائل و چالشهای جمعیتی، نه تنها در استان که در سطح منطقه ی شمال کشور و استانهای همجوار دارای ویژگی های کاملاً متمایزی است.
افزایش روز افزون جمعیت در شهرستان گرگان، علاوه بر بوجود آوردن انواع ناهنجاری های اجتماعی، جرم و جنایت و مشکلات مهم اقتصادی و عدم برنامه ریزی دقیق در تمام جهات توسعه اقتصادی و اجتماعی، باعث بوجود آمدن موجی از آشفتگی در توسعه کالبدی شهر، پائین آمدن سطح ارائه خدمات اساسی، مثل: تأمین آب آشامیدنی سالم، پائین بودن سرانه های مورد نیاز در سطوح مسکونی ، فضای سبز، آموزشی ، بهداشتی و درمانی و . . . شده است. به همین جهت بررسی اجمالی برخی شاخصهای جمعیتی و آگاهی از تهدیدات پیشرو ضروری به نظر می رسد.

یکی از روشهای مرسوم جهت سهولت در انجام تحلیلهای فضایی جمعیت در واحدهای مختلف تقسیمات کشوری همچون استان، تقسیم پهنه ی مورد نظر به چند حوزه ی آماری و جمعیتی به محوریت مهمترین مراکز جمعیتی منطقه با در نظر گرفتن توزیع فضایی مطلوب آن مراکز است. اصلی ترین مراکز جمعیتی در سطح استان ما به ترتیب شهرستانهای گرگان، گنبد، علی آباد و بندرترکمن(شهرستان ترکمن) می باشند. بدین ترتیب با توجه به سهم هر یک از مراکز از کل جمعیت استان، می توان استان را به 4 حوزه ی جمعیتی تقسیم نمود. به طوری که می توان گرگان از حوزه ی مرکز، گنبد از حوزه ی شرق استان، علی آباد از حوزه ی مرکزی استان(به جز مرکز استان)، و شهرستان ترکمن را از حوزه ی غرب استان انتخاب نمود.

تعداد، میزان، تراکم و نرخ رشد جمعیت در گرگان و نکاتی قابل تأمل

بر اساس سرشماری سال ١٣٨۵ جمعیت شهرستان گرگان برابر ۴٠١٣٩٩ نفر می باشد و وسعت آن ١۶١۵ کیلومتر مربع(٧.١٩درصد از مساحت استان). بر اساس تقسیمات اداری و کشوری از سال ١٣٨٣ این شهرستان از دو بخش (مرکزی و بهاران)، چهار شهر(گرگان، سرخنکلاته، جلین و قرق)،پنج دهستان، ٩٨ آبادی مسکونی و ١۴ آبادی غیر مسکونی تشکیل شده است.

گرگان با این میزان جمعیت در حالی یک چهارم جمعیت استان را در خود جای داده که گنبد با جمعیت ٢٨٩۶۴٧ نفر، علی آباد ١٢۵٠٧٩ نفر و ترکمن ١٢٣١٨١ نفر با فاصله ی بسیار از نظر رقم جمعیت در رتبه های بعدی جای می گیرند. همچنین با بررسی ارقام جمعیتی شهرستانهای استانهای مجاور همچون سمنان و خراسان شمالی به نکات جالب توجهی پی خواهیم برد. پر جمعیت ترین شهرستانهای استان سمنان، شهرستانهای شاهرود و سمنان می باشند که به ترتیب دارای جمعیت ٢۴٨۶۵٨ و ١۶٣٨٧٨ نفر بوده و همین طور در استان خراسان شمالی شهرستان بجنورد دارای جمعیتی بالغ بر ٣۴٠ هزار نفر است. همچنین بر اساس داده های سال ٨۵ جمعیت شهر گرگان حدود ٢٨٠ هزار نفر بوده است. در حالی که  شهر ساری(پرجمعیت ترین شهر مازندران) دارای جمعیت ٢٧٣٩٧٢ نفر می باشد. پس می توان چنین نتیجه گرفت که شهرستان گرگان پرجمعیت ترین شهرستان میان ٣ استان سمنان، خراسان شمالی و گلستان بوده و شهر گرگان پس از رشت دارای بیشترین جمعیت شهری در بین استانهای گیلان، مازندران، گلستان، سمنان و خراسان شمالی است.

براساس محاسبات انجام شده عدد ٢.٢ درصد به عنوان نرخ رشد جمعیت شهرستان گرگان در دوره ی ١٠ ساله ٧۵ – ٨۵ بدست آمده است. در همین دوره متوسط نرخ رشد جمعیت استان ١.٣ و متوسط نرخ رشد جمعیت کشور ١.۶٢بوده است و این بیانگر آن است که متأسفانه نرخ رشد جمعیت در گرگان حتی از متوسط استانی و کشوری هم به طور قابل توجهی پیش افتاده است که یکی از علل اصلی آن استقرار یک سوم مهاجرین وارد شده به استان در گرگان بوده است که در نوع خود رقم کم نظیری است.

لازم به ذکر است که نرخ رشد جمعیت به صورت تغییرات درصدی سالیانه اندازه گیری می شود و  آن را به چهار دسته تقسیم می نمایند:

1- کمتر از ١% در سال: نرخ رشد کم

2- ٢% - ١% در سال: نرخ رشد متوسط

3- بین ٣% - ٢% در سال: نرخ رشد زیاد

4- بیش تر از ٣% در سال : نرخ رشد خیلی زیاد

یکی از مفاهیم رایج در جمعیت شناسی زمان دو برابر شدن جمعیت(doubling time) است. به صورتی که با فرض بر ثابت ماندن نرخ رشد، پیش بینی می گردد که تا چند سال دیگر جمعیت دو برابر خواهد شد؟ اگر این روش را در تحلیل جمعیت گرگان به کار بگیریم با فرض ثابت ماندن نرخ رشد، جمعیت گرگان تا سی سال آینده از مرز ٨٠٠ هزار نفر خواهد گذشت!!! هر چند که کمی دور از ذهن است اما بدست آمدن این فاصله ی زمانی، نشانگر شرایط اضطراری و نامناسب کنونی می باشد.

از نظر شاخص تراکم جمعیت نیز گرگان با فاصله ای قابل توجه از سایر شهرستانهای استان، پیشتاز است. تراکم جمعیت در شهرستان گرگان برابر با ٢۶٣ نفر در هر کیلومتر مربع می باشد که در نوع خود رقم بسیار بالایی است. این شاخص در شهرستان گنبد برابر با ۵٧ نفر در هر کیلومتر مربع، علی آباد ١٠٧ نفر در هر کیلومتر مربع و ترکمن ٧٨ نفر در هر کیلومتر مربع می باشد. کاملاً بدیهی است که تراکم بالای جمعیت در گرگان، تنگ تر شدن فضای زیست و معیشت را  در این شهرستان در بر داشته که هجوم بی رویه به عرصه های منابع طبیعی تنها یکی از تبعات آن در گرگان است.

جمعیت فعال و بیکاران

جمعیت فعال از نظر اقتصادی: تمامی اعضای١٠ ساله و بیشتر خانوارها که در هفت روز قبل از مراجعه مأمور آمارگیری، شاغل و یا بیکار (جویای کار) بوده‌اند، جمعیت فعال از نظر اقتصادی به شمار می‌آیند. محصلان، خانه داران و دارندگان درآمد بدون کار، چنانچه شاغل یا بیکار نیز بوده ­اند، "فعال ازنظر اقتصادی" محسوب می ­شوند.

شهرستان گرگان ٢۶.٧ درصد، گنبد ١٨.۶درصد، علی آباد ٨.٢ درصد و ترکمن ٧.٩ درصد از جمعیت فعال استان را به اختصاص داده اند. بدین ترتیب در این شاخص نیز شهرستان گرگان در رتبه ای اول قرار دارد و متأسفانه بیشترین تعداد بیکاران نیز از آن گرگان گردیده است. بر اساس آمار ارائه شده تعداد بیکاران گرگان در سال هشتاد و پنج ١۵٢٧٧ نفر ، گنبد ١٠٧١٨ نفر، علی آباد ٧٠۴۶ نفر و ترکمن ٧٧٨٩ نفر می باشد و البته آمار بیکاران دانش آموخته در گرگان نیز بسیار تأسف برانگیز است. تعداد بیکاران دارای تحصیلات عالی در گنبد ١١٣٨ نفر، علی آباد ۵٣۵ نفر، ترکمن ٣۶٧ نفر و گرگان ٣٠١۵ نفر(بیش از دو برابر بیکاران دانش آموخته گنبد) می باشد.

بر اساس برآوردهای اخیر مرکز بهداشت استان، جمعیت شهرستان گرگان در سال ١٣٨٩ به بیش از ۴٢۶ هزار نفر و جمعیت شهر گرگان به ٣١٠ هزار نفر رسیده است. این بدان معناست که در ظرف ۴ سال گذشته بیش از ٢۵هزار نفر به جمعیت شهرستان اضافه شده و این نشان از آن دارد که سیر صعودی و بی ضابطه ی افزایش جمعیت در گرگان همچنان بر قرار است. به علاوه بر اساس اعلام منابع رسمی در برخی از ایام هفته گاهاً جمعیتی تا سقف ١۵٠ هزار نفر به شهر گرگان اضافه می شود و بدین ترتیب، جمعیت این شهر ٣١٠ هزار نفری در برخی روزها به بیش از ۴۵٠ هزار نفر می رسد!

در جمع بندی نهایی می توان گفت که گرگان؛ دارای بالاترین نرخ رشد جمعیت و بیشترین سهم و میزان جمعیت در استان، بالاترین تراکم جمعیت در استان، بیشترین میزان جمعیت شهری در استان و منطقه، بیشترین درصد جمعیت فعال و جویای کار، بالاترین آمار تعداد بیکاران استان، بیشترین بیکاران دارای تحصیلات عالی و دانش آموخته در استان، مهاجرپذیرترین شهرستان استان، دارای بالاترین جمعیت جوان و سطح بالای نسبت جوانی جمعیت در استان، بیشترین میزان افزایش در حجم و تعداد جمعیت در طول روزهای کاری هفته و . . . است.

با این اوصاف، جای این سئوال باقی است که با توجه به این ویژگیهای جمعیتی و سکونت بیش از 25 درصد جمعیت استان در شهرستان گرگان، سهم این شهرستان از اعتبارات استانی به چه میزان است؟ آیا در توزیع پروژه ها و اعتبارات، مسائل فوق الذکر مدنظر قرار می گیرند؟ آیا زمان آن فرا نرسیده که دستگاههای مختلف اجرایی، در قبال گرگان که یکی از مراکز عمده ی جمعیتی شمال کشور می باشد روش و شیوه ای متفاوت با گذشته در پیش گیرند؟ آیا این منصفانه است که گرگان با مختصات و شرایط خاص جمعیتی و آمار بالای تعداد بیکاران از اجرا و بهره مندی از پروژه های بزرگ صنعتی استان محروم گردد؟ آیا می توان با هدف ایجاد تعادل در جریان توسعه و برقراری توسعه ی متوازن، آینده ی مرکز استان و سکونتگاه بیش از یک چهارم جمعیت استان را در هاله ای از ابهام قرار داد؟

نویسنده : احسان ارشاد : ۳:٤۳ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ۱ دی ۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم