گرگان امروز

به نام خداوند لوح و قلم / حقیقت نگار وجود و عدم

گرگان و سیمای ناموزون شهری

سیما و منظر شهری بخشهایی از فضاهای عمومی قابل دید شهری شامل: فضای سبز، فضاهای شهری، مبلمان شهری، تابلوها و تبلیغات شهری و محیطی و نمای ساختمانهاست. نابسامانی سیما و مناظر شهری در گرگان مسئله ای کاملاً ملموس است و می توان گفت نماهای التقاطی وارد شده به شهر، با هویت اصیل تاریخی گرگان متناقض است. نامناسب بودن سیمای شهری، علاوه بر کاهش جاذبه برای حضور گردشگران، مطمئناً تأثیر منفی در سلامت روانی شهروندان نیز دارد. در باب اهمیت ارتقاء منظر شهری همان بس که به اعتقاد تمامی صاحب نظران، منظرسازی می‌تواند در ایجاد شهرهای سالم و حرکت به‌سوی توسعه پایدار مفید واقع شود؛ چرا که اصول پایداری، بر پاکیزگی در شهرها و توجه به تنوع زیستی و محیط زیست تأکید می‌نماید و منظرسازی و بهبود سیمای شهری می‌تواند تا حدود زیادی پاسخگوی این نیاز باشد.

یکی از مشهورترین نظریه پردازان در حوزه ی سیما و منظر شهری «کوین لینچ» می باشد. وی یکی از بنیانگذاران ساختار ذهنی از شهر است یعنی دخالت ذهن در ادراک شکل شهر را بسیار مهم می داند. از این رو درکتاب خود "سیمای شهر" ابتدا سه حوزه را مشخص می کند: 1)عوامل متحرک شهر 2)عوامل ثابت شهر 3)ناظر(آدمیان). مهمترین مفهوم از نظر او (مفهوم خوانایی) است یعنی بتوان به آسانی اجزای شهری را شناخت و بتوان آن ها را در ذهن در قالبی به هم پیوسته به یکدیگر ارتباط داد. در واقع لینچ شکل شهر را مانند متنی فرض می کند که باید بتوان آن را خواند. این "خوانایی" باید به شهرنشینان کمک کند تا خود را در فضا باز یافته و در آن احساس ایمنی کنند. همچنین مفهوم مهم دیگر از نظر لینچ "تصویر شهر" است که باید به ناظر، احساس امنیت دهد و باعث بوجود آمدن رابطه موزون بین خود شخص و جهان خارج شود. وی تأکید می کند که 5 عامل در شکل گیری سیمای شهر در ذهن مردم دخالت دارند: 1)راه: عاملی که با استفاده از آن حرکت، بالفعل یا بالقوه می شود و باید خصوصیات متمایز بودن با استفاده از نوع جنس سنگ فرشها، چراغها، باغ سازی، ساختمانهای چشمگیر، روشن و واضح بودن مسیرهای حرکت، جهت قائل شدن برای راهها و کیفیت راه را داشته باشد. 2)لبه: عامل خطی که به دید ناظر با راه تفاوت دارد. شکافی در امتداد دو قسمت پیوسته شهر. سیمای لبه باید واجد خصوصیات مشخص و دو محله نزدیک را به هم پیوند دهد. 3)گره: نقاط حساس شهر بیشتر محل مبدأ و مقصد حرکت نظیر پایانه ها و. . . 4) محله: قسمت هایی از شهر که به سبب خصوصیات مشترک قابل شناخت باشد و سیمای درون آن متمایز با سایر محله ها باشد و  این تمایز در سرتاسر محله وجود داشته باشد. 5)نشانه ها: نقاط عطف در شهر هستند و عوامل تشخیص قسمت های مختلف در شهر که ناظر به درون آنها راهی پیدا نمی کند. مهمترین خصوصیت آن بی نظیر بودن، منحصربه فرد بودن، فرمی واضح و روشن داشتن است.

با ذکر مقدمه ی نسبتاً طولانی فوق در خصوص اهمیت مبحث سیمای شهری و وضعیت نامناسب آن در گرگان باید در نظر داشت که بخشی از این مشکل به سیاست های ساخت و ساز وزارت مسکن و شهرسازی  و شهرداری برمی گردد و بخشی دیگر به ساختار مالکیت زمین در شهر. سیمای شهر با وجود آن که نخستین جلوه از شهر است که در ذهن و حافظه شهروندان و گردشگران و سرمایه گذاران باقی می ماند اما سال هاست که از چشم برنامه ریزان و مدیران شهری در گرگان دور مانده است و هنوز برنامه جامعی برای آن وجود ندارد. در واقع می توان گفت که سیما و منظر شهری مقوله‌ای است که در شهر گرگان بسان دیگر شهرهای کشور کمتر مورد توجه قرار گرفته است به نحوی که هر روز در گذر از معابر شهر و با نگاهی به اطراف می‌توان وضعیت پریشان سیمای شهری را مشاهده کرد. ناهماهنگی بین ابعاد و ارتفاع ساختمان‌ها، استفاده از الگوهای طراحی و مصالح و رنگ معابر متفاوت و ناهمگون در عناصر دخیل در سیمای شهر، نماهای ساختمان های مغشوش و ناهمخوان با یکدیگر، از جمله مصادیق این موضوع هستند که چهره‌ای نازیبا به شهر بخشیده اند. همین طور مسائلی چون پایین بودن سرانه ی سطوح و فضای سبز و مشکلات مربوط به مبلمان شهری و . . . که در جای خود قابل طرح و بررسی می باشند. دستگاه‌های متولی این امر یا در اثر غفلت و یا به خاطر درگیری با مسائل دیگری که اولویت بیشتری برای آنها قائلند از ساماندهی سیما و منظر شهر و هویت بخشی به آن چشم پوشیده‌اند. به نظر می رسد علی رغم تشکیل کمیته ای تحت عنوان کمیته سیمای شهری با همکاری شهرداری گرگان، سازمان نظام مهندسی و چند نهاد دیگر از حدود 2 سال پیش، این کمیته توفیق چندانی در این خصوص نداشته است هر چند که هرگونه کنکاش و اظهار نظر علمی در این رابطه نیازمند گذشت مقطع زمانی طولانی تری می باشد.

در بندهای 1 و 27 ماده 55 قانون شهرداری ها، شهرداری موظف به ایجاد خیابان ها، کوچه ها، میدان ها، باغ های عمومی، مجاری آب و توسعه معابر در حدود قوانین موضوعه و هرگونه اقدامی است که در حفظ نظافت و زیبایی شهر مؤثر است.

بند"ب" ماده 137 برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی کشور، وزارت مسکن و شهرسازی را موظف کرده است تا ابزارها و راهکارهای قانونی ساماندهی سیمای شهری را ایجاد کند اما این وظایف در اجرا با موانعی روبرو بوده اند. همچنین در ماده 23 قانون نوسازی و عمران مصوب 1347 هم اختیار نظارت بر طرز استفاده از اراضی داخل محدوده و حریم شهر از جمله تعیین تعداد طبقات، ارتفاع و نماسازی و کیفیت ساختمان ها بر اساس نقشه جامع شهر و منطقه بندی آن بارعایت ضوابطی که از سوی شورای عالی شهرسازی تعیین و توسط وزارت کشور ابلاغ می شود بر عهده شهرداری ها گذاشته شده است بنابراین شهرداری ها با استفاده از اختیارات فوق مکلف به برنامه ریزی برای دستیابی به سیمای شهری مناسب و هماهنگ هستند.

از نظر نگارنده، شهرداری گرگان به دلیل مسائل و مشکلات مالی که(در راستای اجرای پروژه های بزرگ عمرانی و زیربنایی) با آنها مواجه است و حجم بالای کار، به سیمای شهر به عنوان اولویت اول نگاه نمی کند که یکی از نشانه های آن عدم اقدام جهت تأسیس سازمان پارکها و فضای سبز می باشد که یقیناً راه اندازی این سازمان تخصصی می تواند کمک شایان توجهی به بهبود وضعیت فضای سبز و به تبع آن مناسبتر شدن سیمای شهر نماید. متأسفانه در طی دهه ی گذشته شاهد افزایش فروش تراکم و تغییر کاربری به دلیل کمبود منابع درآمدی شهرداری گرگان بوده ایم و کاملاً واضح است که هرگاه فروش تراکم و تغییر کاربری(آن هم با روندی فزآینده) رویه ای برای کسب درآمد شهرداری شود در عمل سیما و منظر شهری دچار مسئله خواهد شد و البته تفاوت نگاه صاحب این قلم با سایرین آن است که نباید تنها شهرداری و مجموعه مدیریت شهری در گرگان را در این باره مقصر جلوه داد بلکه در صورت ریشه یابی دقیق درخواهیم یافت که برخی شیوه های مدیریتی و سیاستهای اتخاذ شده در قبال مرکز استان از جانب نهادهای گوناگون نیز در این خصوص منشأ اثر بوده که اگر مجالی بود بعدها به آن خواهیم پرداخت.

راه حل برون رفت از این وضعیت، تدوین اصول و ضوابط و مقررات نما و منظر شهری براساس ویژگی‌های فرهنگی و کارکردی مناطق مختلف گرگان، نظارت بر نماسازی ساختمان‌ها، و فرهنگ‌سازی و آموزش دست اندرکاران ساخت‌وساز و صاحبان حرف و شهروندان درخصوص اصول و ضوابط نماسازی است.

ملزم نمودن واحدهای تجاری در استفاده از رنگهای مشابه برای درب ورودی و یا نصب تابلوهایی با گرافیک و رنگ مشابه برای تمامی مطبهای پزشکان و یا رنگ آمیزی جداکننده های معابر از معدود اقداماتی است که انجام پذیرفته اما ساماندهی نماهای شهری گرگان با اولویت‌ نماهای فرسوده و خیابان‌ها و محورهای اصلی شهر، زیباسازی محیط شهری با استفاده گسترده و اصولی از رنگ و نور و دیگر مصالح و ابزارهای نوین، از جمله رنگ‌آمیزی فضاها، جداره‌ها و مبلمان شهر به صورت گسترده در هماهنگی با محیط جهت ایجاد حس امید و آرامش در شهروندان و ایجاد تعادل در منظر خیابان با استفاده از رنگ‌های مناسب برای ساختمان‌ها و واحدهای تجاری و اداری در لبه‌های اصلی شهر و منظم سازی تبلیغات و ساماندهی کاربری‌ها و انتقال کاربری‌های مزاحم و حفاظت و بهسازی بافت‌ها و بناهای با ارزش فرهنگی و تاریخی، از جمله تهیه طرح‌های موضعی ساماندهی بافت‌های تاریخی محلات شهر (که پیش از این به تفصیل راجع به آن بحث شد) محورهایی هستند که برنامه ریزی شهری برای ارتقاء و حفاظت اساسی از سیمای شهر برآنها تأکید دارد.


نویسنده : احسان ارشاد : ٧:۱۱ ‎ب.ظ ; پنجشنبه ۱۱ آذر ۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم