گرگان امروز

به نام خداوند لوح و قلم / حقیقت نگار وجود و عدم

فضاهای عمومی و امنیت شهری در گرگان - بخش پایانی

موارد پیش گفته(در یادداشت قبل) نشان می‌دهد برنامه‌ریزان و مجریان شهری لازم است بیش از گذشته در جهت پیشگیری از وقوع خشونت و جنایت در سطح شهر به ویژه در میان گروه‌های آسیب‌پذیر‌تر از طریق اعمال سیستم‌های بازدارنده اقدام نمایند.

در ادامه باید یاد آور شد که امنیت دارای دو بعد عینی و ذهنی می باشد که بعد ذهنی بیشتر به مؤلفه های اجتماعی و بعد عینی به مؤلفه های فیزیکی و کالبدی باز می گردد. در حال حاضر نیز توجه به نیاز های اساسی شهروندان در محیط های شهری و توجه به برطرف نمودن مشکلات و معضلات شهری به منظور کاهش نابهنجاری و افزایش امنیت در فضاهای عمومی از مهمترین مسائلی است که همواره مورد توجه مدیران، برنامه ریزان و طراحان شهری است و یقیناً شناخت فعالیت های جاری در محیط های شهری و جایگزینی و تناسب آنها با کالبدشان می تواند در بهبود شرایط محیط برای برقراری امنیت مؤثر باشد.

معیار های شناخت و تحلیل امنیت در پهنه شهر بسیار متفاوت است و با توجه به مؤلفه های کالبدی، کارکردی و محیطی نوسان پیدا می کند. محیط های شهری بنا به شرایط اجتماعی موجود، یعنی شکل گیری فضاها، کارکرد فضاها، وجود امکانات رفاهی، تراکم، آلودگی های زیست محیطی، و . . . می توانند بر میزان امنیت مؤثر باشند. ایجاد فضاهای آرام و به دور از نابسامانی اجتماعی و نیز افزایش کیفیت محیطی از طریق توجه به نیاز های اساسی زندگی شهری به عنوان مطلوبیت فضای شهری به حساب می آید.

دکتر پرویز پیران در کتاب چالشهای فراروی کلانشهرهای کشور می نویسد: "امنیت، زندگی شهری، تجارت، صنعتگری و پیشه وری همه با هم به صورت یک منحنی سینوسی حرکت می کنند و با امنیت ،شهرنشینی رونق پیدا می کنند، ابنیه و آثار معماری شکل می گیرد، نظام شهری به سمت نظم ره می سپرد، جایگاه ها تعریف و باز می شوند، اصناف به سمت تشکل های کاملا کریستالیزه شده حرکت می کنند، به مجردی که امنیت تحلیل می رود، زندگی شهرنشینی، تجارت و پیشه وری تحلیل می رود، مهاجرت از شهر شدت می گیرد و در مواردی با هجوم بیگانگان شهر نابود می شود تا دو مرتبه این دور تکراری شروع شود."

با نگاهی به وضعیت کنونی گرگان می توان شاخصهای زیر را در تحلیل امنیت در محیط شهری مطرح کرد:

الف) شاخصهای کالبدی مؤثر بر امنیت فضاهای عمومی:

١) کیفیت شبکه معابر: یکی از عواملی که موجب ارتقا امنیت فیزیکی و روانی فضا می گردد کیفیت شبکه معابر و پوشش آن برای شخص پیاده و سواره می باشد. پیاده راه ها، محل حضور همه شهروندان و مشارکت آنان در زندگی جمعی شان است.این فضا ها در مقیاس همه شهر عمل کرده و پذیرای گروه های مختلفی از شهروندان می باشد. پیاده رو ها علاوه بر نقش ارتباطی و دسترسی، مکانی امن و راحت برای تماس اجتماعی، گردش و تماشا و . . . را فراهم می آورد. در پیاده رو ها، آزادی عمل انسان پیاده برای توقف، مکث، تغییر جهت و تماس مستقیم با دیگران بسیار زیاد است.

حفظ امنیت شهر وظیفه اساسی خیابان ها و پیاده رو های یک شهر است. وضوح مسیر در روز و شب، حذف موانع فیزیکی و کاربری مزاحم در طول مسیر پیاده رو ها، طراحی مناسب در سطح پیاده روها، استفاده از کف پوش سالم باعث شده تا عابران پیاده با امنیت بیشتر از این فضا استفاده نمایند. استفاده از تنوع رنگی همراه با طرح و نقش مختلف و هماهنگ در کف سازی پیاده رو ها و خطوط عابران پیاده علاوه بر تنوع فضایی، در ایجاد ایمنی عابران نقش بسزایی دارد.

٢) مبلمان شهری: مبلمان متناسب شهری یکی از عوامل افزایش حضور افراد پیاده در شهر و در نتیجه ارتباط بیشتر مردم در محیط خود، جامعه و ایجاد سلامت روانی و آرامش شهروندان است و شامل تجهیزاتی مانند تیر های چراغ برق، نیمکت ها، باغچه ها، کف پوش ها، آبخوری ها، سطل زباله ها و وسایل تفریحی پارک ها و ... هستند و هر یک دارای کارکردی خاص می باشند و آنچه حائز اهمیت است مکان یابی درست این تجهیزات است.

٣) اهمیت وجود روشنایی در سطح شهر به دلیل افزایش ایمنی در سطح خیابان ها به ویژه در مراکز پر رفت و آمد، راهنمایی جهت ها در تقاطعها، چهارراه ها و پل ها و اهمیت تشخیص هویت و موقعیت محل است. به هر حال نیابد از یاد برد که مهمترین ویژگی شرایط آلودگی رفتاری و جرم خیزی، در زمان شب، تاریکی و کم نوری و توزیع نا مناسب سیستم روشنایی است.

۴) پوشش گیاهی فضای سبز شهری به دلیل زنده بودن، تنوع شکل و رنگ ، امکان تغییر و تحول مستمر در طی مکان و زمان، جوهر، زیبایی و پویایی، دارای نقش ویژه ای است.گیاهان عامل طراوت و شادابی محیط هستند. حفظ مطلوبیت و زیبایی های طبیعی و نوع پوشش گیاهی فضاهای عمومی شهری می تواند به میزان امنیت فضاها موثر باشد. معابر و فضاهایی که پیاده ها از آنها عبور می کند بهتر است با درختچه های کوتاه پوشانده شوند چرا که درختان با ارتفاع بالاتر سایه اندازی بر پیاده رو فضای بی دفاع را برای شخص عابر بوجود می آورد و امنیت را کاهش می دهد.

۵) فشردگی بافت: در بافت های فشرده ای که دارای تداخل کاربری است چنانچه، کاربری ها براساس فرم و عملکرد متناسب با هم سنخیت داشته باشند بر میزان امنیت محیط افزوده می شود. در قسمتهایی از شهرمان با بافت های فشرده، با انبوهی از کاربری های مسکونی، تجاری و فرهنگی و ... مواجه هستیم که انبوهی از جمعیت با فرهنگ ها و رفتارهای متفاوت را در خود جای داده است. در چنین محیط هایی زمینه بسیار مساعدی برای ارتکاب جرم و نابهنجاری اجتماعی وجود دارد. امروزه تناسب بین فرم و کالبد در شهر برای ایجاد امنیت فضای عمومی حائز اهمیت است.

۶) بسته و باز بودن محیط: تلاش و تمایل انسان برای زندگی در هر محیطی، تسلط بر آن است تا از این راه، احساس آرامش و راحتی کند ولی امروزه در مقیاس های بزرگ نه تنها این تسلط وجود ندارد بلکه نوعی بریدگی و جدایی بین فضاها و تجسم و ذهنیت انسان نیز به وجود آمده است و در نتیجه حس تعلق به فضا و مکان را از بین برده است. بسته بودن و باز بودن یک محیط می تواند در میزان احساس امنیت مؤثر باشد. بسته به میزان نفوذ پذیری محیط، میزان امنیت آن نیز تغییر می کند. محصور بودن بودن یک فضا با توجه به نسبت پهنا به بلندای آن تعریف می شود. کاهش یا افزایش این مقدار، حس بسته بودن یا گشودگی را در یک فضا پدید می آورد. هر چقدر ورود به محیط بیشتر باشد به همان میزان از امنیت آن کاسته می شود. فضاهای عمومی بسته همانند سینما، شهربازی و . . . که برای ورود به آنها زمان، شرایط و قوانین خاصی مانند دادن ورودیه حاکم می باشد نسبت به محیط های باز از امنیت بیشتری برخوردار می باشد.

ب) شاخص های کارکردی - عملکردی مؤثر بر امنیت فضاهای عمومی

١) کارکردهای فرهنگی - اجتماعی: شهر بایستی مکان همبستگی اجتماعی و فرهنگی باشد تا فضاهای شهری بتوانند امکانات هم زیستی، مشارکت و آرامش را برای زندگی اجتماعی پدید آورند. فقر فضاهای فرهنگی در شهرها موجب کاهش کیفیت شاخص های فرهنگی و اجتماعی شده و معضلهای بزرگ شهری از جمله ترافیک های سنگین و گسترده، بیکاری، و یا گرانی مسکن، گسترش جرم و جنایت و آلودگی های زیست محیطی و فرهنگی و افزایش حس بی اعتمادی را موجب می گردد. کالبد و ساختار شهر اساساً باید با در نظر گرفتن کارکردهای اجتماعی و فرهنگی در فضاهای شهری توسعه پیدا کند. غفلت از جنبه های فرهنگی و اجتماعی در فضاهای شهری عامل بزهکاری، پرخاشگری شناخته می شود. سرانه های فرهنگی در شهر ما چندان رضایت بخش نیست و پروژه های فرهنگی ناتمام متعددی در گرگان به حال خود رها گردیده اند.

٢) کارکردهای اقتصادی - اجتماعی: گاهی استفاده های مختلف از فضاهای موجود در شهر می تواند حیات دوباره به بخش های مختلف آن بدهد و ایمنی و امنیت را به مکان های عمومی ببخشد. فرانسیس تیبالدز(شهرساز و استرات‍ژیست شهری) معتقد است که بهترین محیط های شهری، آنهایی هستند که در آنها کاربری ها ادغام می شوند و طیف متنوعی از فعالیت ها و تخصص ها به وجود می آید. به عبارت دیگر، منطقه بندی و تفکیک کاربری ها و فعالیت ها علت اصلی مرگ عرصه های شهری است. ادغام کاربری ها(به شرط سازگاری)، محیط های ایمن و پویا را چه در سطح خیابان ها و چه در ساختمان های منفرد پدید می آورد و علت جذابیت و امنیت عمومی این است که می تواند افراد مختلف را در زمان های مختلف و برای اهداف گوناگون به خود بخواند. این کار نه تنها سبب افزایش تحرک و پویایی محیط می شود، بلکه نظارت غیر رسمی به عرصه های عمومی را نیز فراهم می سازد.

محله هایی که کاربری های متنوعی نظیر تجاری، اداری و تفریحی دارند نسبت به محله هایی که فقط تک کاربری هستند امن ترند. نواحی چند کارکردی در طول روز و شب شهروندان را به خود جلب کرده است و بدین وسیله نظارتی غیر رسمی فراهم می نمایند. بر عکس فعالیت مجرمان در اماکن خلوت بیشتر جریان می یابد مسئله ای که در بسیاری از شهرکهای پیرامونی گرگان صدق می نماید. مسلماً وجود جاذبه های بصری، کارکردی و یا فعالیت های جاذب در فضای عمومی در هر ساعتی از شبانه روز می تواند عابر استفاده کننده از فضا را به سمت خود جذب و امکان مکث را به وجود آورد.

٣) کارکرد های تفریحی - ورزشی: اضافه شدن کارکرد تفریحی-ورزشی در فضاهای عمومی باعث ایجاد محیطی سرزنده و کاهنده جرم شده و عملکرد فضا، امکان حضور و نظارت و مراقبت های اجتماعی غیر محسوس را بیشتر و امکان برقراری امنیت را افزایش می بخشد.

نویسنده : احسان ارشاد : ۱٢:٤۳ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ٢٧ مهر ۱۳۸٩
Comments نظرات () لینک دائم